Иптәшең үзеңнән яхшырак булсын
(Рус төркеме. VI сыйныф)
Илсөя ЯРУЛЛИНА,
Яшел Үзәндәге 11 нче урта мәктәпнең татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максатлар. Укучыларда татар телен өйрәнүгә ихтыяҗ тудыру; тормышта рус телле балаларның татарча сөйләшә белүенә ирешү; диалогик, монологик күнекмәләрен үстерүне дәвам иттерү; укучыларны дус, тату яшәргә өйрәтү, дусларыңа һәрвакыт булышырга, ярдәмгә килергә кирәклеген төшендерү; матур яшәү өчен дуслаша белү сыйфатларын тәрбияләү; укучылар арасында үзара мөнәсәбәтләрдә дуслыкның иң мөһим сыйфатларның берсе булуына ышаныч тәрбияләү.
Җиһазлау. Компьютер, мультимедиа, презентация, рәсемнәр, дәреслек (Хәйдәрова Р.З., Нәҗипова З.Р. Татар теле. 6 сыйныф. – Казан: Мәгариф, 2007), сүзлек. 
Дәрес барышы.
I. Дәресне оештыру. Уңай психологик халәт тудыру.
Укытучы. Исәнмесез, укучылар! Хәерле көн! Татар теле дәресен башлыйбыз. Балалар, без сезнең белән дуслык, шәфкатьлелек турында сөйләшербез. Дәресебезнең темасы «Иптәшең үзеңнән яхшырак булсын» дип атала. Дусларсыз тормышны күз алдына китереп булмый. Тормыш күңелсез булыр иде.
 Ребята! Сегодня мы поговорим с вами о дружбе, доброте и отзывчивости – о тех человеческих качествах, которые помогают каждому из нас обрести друзей, найти взаимопонимание, стать настоящим Человеком. Тема урока – «Пусть друг будет лучше чем ты». Невозможно представить жизнь без друзей. Жизнь стала бы скучной.
II. Төп өлеш.
1. Диалогик сөйләм телен үстерү.
Укытучы. Әйдәгез, дәресебезне хөрмәтле кунакларыбыз белән аралашудан башлыйк әле. Безгә кунакка кайдан килделәр икән? Якын дуслары, сыйныфташлары бардыр. Алар сыйныфташ дусларын хәтерлиме, алар белән аралашамы икән? Сораштырып, фикерләрен белик әле. Кайсыларыгыз татар журналистлары булып карый?
(Ике укучы, чиратлап, кунакларга мөрәҗәгать итә.)
– Сезнең исемегез ничек?
– Сез кайдан?
– Кайсы мәктәптә укыдыгыз?
– Сыйныфыгызда ничә укучы иде?
– Иң якын сыйныфташыгызның исеме ничек? 
– Сыйныфташларыгызны сагынасызмы?
– Алар белән еш очрашасызмы?
– Дустыгыз белән бер йортта яшәргә теләр идегезме?
Укытучы. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, күпләр сыйныфташ дусларын югалта. Сез ничек уйлыйсыз: дуслар бер йортта яшәсә, яхшы булыр идеме? Минемчә, әлбәттә. Ә сез дустыгыз белән бер өйдә яшәргә теләр идегезме?
Бүген без сезнең белән дуслар бергә яшәсен өчен йорт төзербез. Димәк, бүген без сезнең белән – төзүчеләр. Йорт төзүне нәрсәдән башларга кирәк? Әлбәттә, фундамент кирәк. Йорт ишелмәсен өчен фундамент нык булырга тиеш.
2.	«Таркалган сүз» уены. УСДКЛЫ (Дөрес җыйганда ДУСЛЫК сүзе килеп чыга.) Интерактив тактада йортның фундаменты ясала. 
–	Йортның фундаменты бар. Йорт төзү өчен тагын нәрсәләр кирәк?
–	Цемент, кирпеч һәм, әлбәттә, йортны төзи белер өчен белем кирәк. Әйдәгез, белемнәребезне барлап алыйк әле.
3. Компьютерда «Onlain учебник татарского языка» ярдәмлегендәге 3 нче тема буенча лексик күнегүләр (№1 – 4) эшләү. (Кирәкле сүзләрне генә тыңлатып, 2 – 4 нче күнегүләрне эшләтсәң дә була.) 
4. Сүзлек эше. Интерактив тактада дәрескә кирәкле сүзләр язылган. Сүзләр белән җөмләләр, диалог төзү.
• Иптәш, дус. 
–  Ксюша, синең дустың бармы? Ул ярдәмчелме?
• Тырыш.
– Наташа, сиңа нинди дуслар ошый?
• Эшчән.
– Оля, ә синең дустың әнисенә булышамы? Димәк, ул нинди?
• Юмарт.
– Кристина, Данил шоколады булса сиңа бирәме?
– Илья, син тырышмы?
– Әйе, тырыш.
– Эшчәнме?
– Бик эшчән.
– Ай-һай, бигрәк «тыйнак» икәнсең.
– Сергей, син  акыллымы? 
– Әйе, акыллы. 
– Кыюмы?
– Кыю, батыр. 
– Артык кыю түгел.
5.	«Психологик табышмак». Интерактив тактада «дуслык» фундаменты өстенә кирпечләр ясала, шунда холыкны белдерүче сүзләр языла.
По описанию детям необходимо догадаться, какое качество характера человека загадал учитель.
– Ул һәрвакыт булыша. (Ярдәмчел кирпече фундаментка куела.)
– Ул һәркөн дәрес әзерли. (Тырыш.)
– Эш ярата. (Эшчән.)
– Аның белән күңелле. (Шаян.)
– Өлкәннәргә урын бирә. (Тәрбияле.)
Укытучы. Йортыбыз төзелеп бетте диярлек. Түбәсен ябасы калды. Һәм яшәүчеләрне урнаштырырга кирәк. Бу йорттан кемнәргә фатир бирәбез? Курыкмагыз, ипотекага түгел, бушлай.
– Иң лаеклыларына бирергә кирәк. 
– Сезнең тәкъдимнәрегез?
6. Рефлекслаштыру.
Укытучы. Кайсыгызның якын дуслары бар? Кулыгызны күтәрегез. Поднимите руку те, у кого есть настоящий друг – такой, которому можно доверять? Кто, по-вашему, в нашем классе может быть настоящим другом? Ә хәзер минем сыйныфташларыгыз, ягъни бер-берегез турында фикерләрегезне беләсем килә. 5 – 6 җөмлә белән бер-берегез турында сөйләгез әле.
(Укучылар үзләренең дуслары турында сөйлиләр. Интерактив тактада түбәндәге сораулар бирелә.)
– Синең дустың бармы?
– Аның исеме ничек?
– Дустың кайда яши?
– Ул ничәнче мәктәптә, ничәнче сыйныфта укый?
– Сез аның белән кайчан таныштыгыз һәм дуслаштыгыз?
– Дустың белән сез бергә нишлисез?
– Син дустыңны ни өчен хөрмәт итәсең?
1 нче укучы. (Презентация.) Дустымның исеме – Андрей. Ул Яшел Үзән шәһәрендә яши. Без аның белән мәктәптә таныштык. Тәнәфестә дуслаштык. Минем дустым игътибарлы, эшчән, ярдәмчел … Мин аны хөрмәт итәм.
2 нче укучы. Минем дә якын дустым бар. Ул уртача буйлы, бик тыйнак, сабыр, озын соры чәчле, кара кашлы, кара күзле. Бик яхшы укый. Без аның белән бер сыйныфта укыйбыз. Исемен әйтмим, үзегез белегез.
«Әйе, юк» димә» уены. Укучылар, кем турында язганны әйтмичә генә, иптәшләренә сыйфатнамә бирәләр. Башкалар әлеге укучыны шушы тасвирлаудан танырга тиеш. (Бер укучы такта янына чыга, укучыга сораулар «әйе», «юк» дип җавап бирерлек итеп бирелергә тиеш.)
– Синең дустың VI сыйныфта укыймы?
– Дөрес.
– Ул яхшы укыймы?
– Әлбәттә.
– Сез аның белән мәктәптә таныштыгызмы?
– Әйтмим.
– Аның исеме Юлямы?
– Әйе. (Укучыларның фотографияләре интерактив тактада ясалган йортка куелып барыла.)

«Ай белән кояш» уены.
Укучылар кара-каршы түгәрәккә баса. «Исәнме, дустым» дип кул биреп күрешәләр. «Хәлләрең ничек?» дип, иңбашларына кулларын куялар. «Мин сине шундый сагындым» дип, кулларын күкрәккә куялар. «Син бик яхшы кеше», дип кочаклашалар, түгәрәк эчендә әйләнеш ясыйлар. Уен дәвам итә (2 – 3 тапкыр).
Диалог.
Укытучы. Тагын кемнәр кем белән дус икән? Оля, Аня кем белән дус икән? Сора әле.
– Аня, синең дустың бармы?
– Әлбәттә.
– Кем ул?
– Минем дустым – Лера.
– Сез аның белән мәктәптә дуслаштыгызмы?
– Аның белән балалар бакчасында дуслаштым.
– Чынлапмы?
– Әйе, чынлап.
– Лера – бик сабыр, тыйнак кыз. Лера миңа да бик ошый.
(Шулай берничә диалог тыңланыла. Балаларның фотографияләре йортка куелып барыла.)
Укытучы. Бу йортка VI А сыйныфы укучылары җыелган. Әйдәгез, йорт түбәсенә сыйныф һәм мәктәп номерын язып куйыйк.
III. Дәресне йомгаклау.
Укытучы. Менә безнең төзелеш бетте дә. Нинди матур йорт барлыкка килде. Бу йортта дуслык саклансын өчен анда яшәүчеләрнең кагыйдәләре булырга тиеш. Халык дуслык турында нәрсә дигән икән? Дуслык турында нинди мәкальләр беләсез?
• Нет друга – ищи, найдёшь – береги. 
• Дустың булмаса – эзлә, тапсаң – югалтма.
• Друг познаётся в беде. 
• Дус авырлыкта беленер.
• Не имей 100 рублей, а имей 100 друзей. 
• 100 сум акчаң булганчы – 100 дустың булсын. 
• Иптәшең үзеңнән яхшырак булсын.
Может ли взрослый (родитель, учитель) быть вашим другом? Балалар, сез ничек уйлыйсыз, укытучылар, әти-әниләрегез сезнең дустыгыз була аламы? (Интерактив тактада  мәктәбебез фотосы чыга, рәсем кырынына укытучыларның фотосурәтләре куелган.)
Шәһәребездәге 11 нче мәктәп сезнең өчен дуслык йорты булсын. Мәктәпне тәмамлагач та, без, укытучылар, сезне һәрвакыт шушында көтәрбез. Дуслык йортындагы иптәшләрегезне югалтмассыз, дип уйлыйм.