Тамыр сүз
(II сыйныфта татар теле)
Дилә ЗАҺЕРТДИНОВА, 
Яр Чаллыдагы 58 нче татар урта мәктәпнең I квалификация категорияле башлангыч сыйныйф укытучысы 

Максат.
1. “Тамыр” һәм “кушымча” төшенчәләрен ныгыту.
2. Тамыр сүзләрне табарга өйрәнү.
3. Дөрес һәм матур язу күнекмәләрен булдыру.
4. Туган телебезне өйрәнүгә кызыксыну уяту.
Дәрес тибы. Белем һәм күнекмәләрне ныгыту, яңа төшенчә үзләштерү.
Метод һәм алымнар. Әңгәмә, өлешчә эзләнү, иҗади эш, модельләштерү һ.б.
Материал. Дәреслек. (З.И.Җамалетдинова. Татар теле. 2 нче сыйныф. ФГОС. Татат теле: татар телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 2 нче сыйныфы өчен дәреслек / З.И.Җамалетдинова (рәссамы Заһир Хәкимов). - Казан: Татарстан кит. нәшр., 2013.- 143 б.: рәсемнәр белән.)
Җиһазлау. 
1. Техник чаралар: компьютерда презентация.
2. Текст язылган карточкалар, сигнал карточкалары, рәсемнәр.
I. Оештыру моменты.
1. Дәрестә уңай халәт тудыру.  Исәнләшү (музыка астында).
- Исәнмесез, укучылар!
Хәерле көннәр сезгә!
Зиһен һәм тел ачкычлары
Телимен һәммәгезгә.
Мин сезгә матур көннәр кебек яхшы кәеф, тырышлык һәм активлык теләп калам. Безнең “Зирәк тиен” дә сезнең бу дәрестә актив эшләвегезне, яхшы билгеләр генә алуыгызны тели.
2. Тема һәм максат белән таныштыру. (Дәреснең темасы экранда.)
- Узган дәрестә без нәрсә турында сөйләштек? Бүген нишлибез? Бүген дәрестә “тамыр”, “кушымча” төшенчәләре турында сөйләшүне дәвам итәбез. Тагын бер яңа төшенчә белән танышачакбыз. Анысы әлегә сер булып калсын. Хәзер экранга карыйк һәм биремнәрне үтик.
1. Җөмләләрдә төшеп калган сүзләрне куярга. (1 нче слайд.)
2. Икенче җөмләдәге аерып бирелгән сүзнең тамыр һәм кушымчасын билгеләргә. (Фломастер белән сызала, модель күрсәтелә.)
Көтелгән нәтиҗә:
- Димәк, сүзләр нинди өлешләрдән тора? Әйе, тамыр һәм кушымчадан тора. (Модель эленә.)
II. Белемнәрне актуальләштерү.
1. Бүгенге көн турында әңгәмә.
- Хәзер елның кайсы вакыты? (Кыш.)
- Кышның ничәнче ае? (Беренче.)
- Бу ай ничек атала? (Декабрь.) 
- Атнаның ничәнче көне? (Дүртенче, пәнҗешәмбе.)
- Бүгенге числоны әйтәбез. (Бишенче декабрь.)
Әйе, бүгенге көннәрдә без кышка аяк бастык. Кыш билгеләрен санап чыгыйк әле. (Ак, салкын һ.б.).
Дәфтәргә, матур һәм дөрес итеп, бүгенге числоны язабыз. Бишенче декабрь – ни өчен суздым? (Биш - тамыр, -енче – кушымча.)
2. Матур язу күнекмәләре. О ~ о ~ Оо ~ олы ~ орчык ~ очкыч
- Олыласаң олыны, олыларлар үзеңне. Бу мәкальне сез ничек аңлыйсыз? (Олыларны хөрмәт итәргә кирәк, аларны кадерләсәк, киләчәктә үзебезне дә ихтирам итәрләр, яратырлар.)
3. Сүзлек диктанты (болыт, тавык, һава, төлке, йомры, юеш, яшь, йөзек). (Бер укучы тактада эшли.)
- Орфограммаларда сызабыз. Аңлатабыз.
III. Уку мәсәләсен кую һәм чишү.
- Хәзер экранга карыйбыз. Текстны укыйбыз. (2 нче слайд (текст). Ямьле кыш килде. Бүген төнлә ап-ак кар яуды. Бөтен дөнья ак карга күмелде.) Җөмләләрдәге предметны белдергән сүзләр кайда? (Бу төр сүзләрнең асларына сызылган.)
- Ә бу җөмләләрдә кушымча ялганмаган сүзләр бармы ? (Кыш, кар, дөнья.)
- Бу  сүзләр ничек атала? (Тамыр сүзләр.)
(3 нче слайд. Экранда сүзләр.)
- Тамыр һәм кушымчасын әйт! (Кушымчасы юк!)
- Тамыр сүзләргә мисаллар китерегез әле. (Буран, чана, песнәк, җим һ.б.)
- Димәк, нинди сүзләр тамыр сүзләр дип атала? (4 нче слайд. Экранда кагыйдә.)
- Нинди яңа төшенчә белән таныштык? (Сүз тамыры.)
IV. Физминутка.
Тәрәз янына килгән бер чыпчык.
Миңа эндәшә: “Чык әйдә, чык!”.
Алдый ул беләм, гел шулай итә,
Йөгереп чыксам, оча да китә.
- Балалар, кыш көне кошлар: песнәк, чыпчык, күгәрченнәр тәрәзә янына ни өчен киләләр? (Ашыйсылары килгәнгә.)
- Аларга ничек ярдәм итәргә мөмкин? (Рәсемнәр күрсәтелә)
V. Үткән теманы ныгыту. 
1. Дәреслек буенча эш. (Бер укучы тактада эшли.)
1) 151 нче күнегү.
а) Шигырьне сәнгатьле уку.
б) Калын хәреф белән бирелгән сүзләрне уку.
в) Тамыр сүзләр ясап язу. (Парларда эш. Узара тикшерү.)
2) 155 нче күнегү. Кроссворд чишү.
2.  Мөстәкыйль эш. Текст язылган карточкалар таратыла.
Туган ягым кышы. Декабрь ае кышны башлап җибәрә. Җиргә ап-ак җәймә җәя. Ул агачларны ак шәлгә төрә. Елгаларны көмеш боз белән каплый. Кыш бабай тәрәзәләрне дә матур бизәкләр белән бизи. Биек кар таулары өя. Шома шугалаклар ясый. Кар ява, уңыш ява. Кар күбрәк яуган саен, икмәк тә мулрак була.
Бирем: Текстны укыгыз, тамыр сүзләрне билгеләгез.
3. Тикшерү. Үзбәя.
VI. Модельләштерү:
- Тамыр сүз һәм кушымчалы сүз моделен төзик (С – сүз, Т – тамыр, К – кушымча).

с

с

т

к

т

Тамыр – сүзнең үзгәрми торган өлеше.

Кушымча – сүзнең үзгәрә торган өлеше.

Билгеләү ысулын әйтегез:
- сүз әйтү;
- сүзне үзгәртеп карау;
- үзгәрми торган өлеш;
- үзгәрә торган өлеш. 
VII.  Рефлексив кабатлау. 
- Нәрсә эзләдек? Ничек таптык? Мин хәзер сезгә предметның билгесен белдерә торган сүзләр укыйм, ә сез аның кайсы предметка караганлыгын әйтерсез.
- Җилле, салкын, аяз. (Көн.)
- Йолдызлы, тыныч, айлы. (Төн.)
- Тирән, киң, зур. (Елга.)
- Акыллы, тыйнак, чибәр. (Кыз.)
- Кыю, көчле, батыр. (Малай.)
- Яшел, биек, ылыслы. (Чыршы.)
Киләсе дәрестә без сезнең белән сүзләрнең атау функциясен –предметны белдергән сүзләрне өйрәнә башлыйбыз.
VIII. Бәя. Үзбәя. Өй эше (67 нче бит, 153 нче күнегү).
- “Зирәк тиен”ебезгә күз салыйк әле, балалар! Күрәсезме, ничек елмаеп тора. Димәк, ул безнең эшебездән канәгать. Чынлап та, сез дәрестә бик актив булдыгыз, үзегезне бары тик уңай яктан күрсәттегез: тәртипле булдыгыз, үткән материалны ныклап үзләштергәнсез, яңа темага тиешенчә төшендегез. Күңелегез һәрвакыт шат булсын, елмаеп яшәгез!