Язучы һәм көрәшче
(Абдулла Алиш юбилеена багышланган әдәби кичә)
Лилия Искәндәр кызы Шакирова,
Кама Тамагы урта мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат: А.Алишның тормышы һәм иҗаты белән кыскача таныштыру; аның әкиятләре буенча фикер алышу, уңай һәм тискәре гадәтләрне аера белергә өйрәтү; сәнгатьле уку һәм бәйләнешле сөйләм күнекмәләрен үстерү; китап укуга кызыксыну тәрбияләү.
Җиһазлау: А.Алиш портреты, аның китапларыннан күргәзмә, «Җәлилчеләр» – җыелма китап, А.Алиш турында плакат-таблица, әкиятләрдән иллюстрацияләр, презентация.
Алып баручы:
Хәерле иртә, кадерле балалар!
15 сентябрьдә балаларның яраткан язучысы Абдулла Алиш тууына 105 ел тула. Абдулла Алиш элекке Казан губернасының Спас өязе Көек авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә дөньяга килә. 
Абдулла Алиш искиткеч эшлекле, энергияле, тәвәккәл кеше булган. Дөрес, аның бу сыйфатлары күзгә бәрелеп тормаган. Әмма якын иптәшләре аның тышкы тыйнаклык астында яшеренгән бу сыйфатларын яхшы белгәннәр. Кечкенәдән үк ул бик актив укучы була: стена газетасы чыгаруда катнаша, комсомол бюросына сайлана, отряд вожатые булып эшли.
Абдулла Алиш Тукай иҗаты белән кызыксына, Тукай шигырьләрен яттан укый. Казанга килгәч, ул Такташ иҗаты белән таныша һәм аның шигырьләренә гашыйк була. Тукай һәм Такташ иҗатына кызыгып, үзе дә яза башлый. Алиш бик мавыгучан кеше була. Әдәби жанрларның ул тотынып карамаганы юк диярлек. Повесть, әкият, пьеса, очерк, шигырь – ул барысын да илһамланып яза. Ләкин, барыннан да бигрәк, ул балаларны яраткан. Шуңа күрәдер, аның иң әйбәт әсәрләре – балалар өчен язылган хикәяләре һәм әкиятләре. Утызынчы еллар уртасында Алиш әдәбиятка ныклап кереп китә һәм иң популяр балалар язучысына әверелә. Аның бер-бер артлы чыккан «Дулкыннар», «Ант», «Илгиз белән икебез», «Минем абыем» исемле китапларын укучылар хуплап кабул итә. Ә 1941 елда, сугыш башланыр алдыннан гына, фашизмга каршы көрәш темасын күтәргән «Кечкенә тоткын» пьесасы чыга. Аны язганда А.Алиш берничә айдан үзе дә фашист тоткынлыгына эләгәчәген башына да китермәгәндер. 
Абдулла Алиш сугышкача әдәбиятта нибары 12 ел эшләп кала. Аның «Капкорсак патша», «Чуар тавык», «Нечкәбил», «Сертотмас үрдәк», «Каз белән Аккош», «Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар» һәм башка әкиятләре татар әдәбиятының классик хәзинәсенә әверелде. Ел саен нәниләр өчен төсле китаплар басылып чыга, рус һәм башка телләргә тәрҗемә ителә. 
Абдулла Алиш язучы гына түгел, ә батыр көрәшче дә. Муса Җәлил белән иңгә-иң торган, фашизмга каршы аяусыз көрәш алып барган унбер батыр арасында Алиш аерым урын биләп тора. Аны җәлилчеләр «Мусаның уң канаты», дип йөрткәннәр. Алишның тоткынлыктагы героик көрәше һәм тормышы хакында хәзер инде шактый бай мәгълүмат тупланды. 
Абдулла Алишның тормышы һәм батырлыгы турында күбрәк һәм тулырак мәгълүмат аласы килгән укучыларны үзәк китапханәнең татар һәм туган як турындагы әдәбият бүлегендә көтеп калабыз. «Алиш – язучы да, батыр да», дип исемләнгән китап күргәзмәсендә, сез Алишны язучы буларак та, батыр көрәшче буларак та танытучы китаплар, журнал сәхифәләре белән дә таныша аласыз. Килегез, укыгыз!
Әкиятче әби килеп керә. Ул матур сумка аскан. Сумкасында А.Алиш әкиятләре геройларының рәсемнәре.
– Кадерле балалар, әкиятләрне сез күп укыйсыз. Менә әкиятләрдән «качкан» әйберләрнең хуҗаларын табарга булышыгызчы. Әйберләрнең хуҗалары табылмаса, ул китапларны китапханә киштәләренә куеп булмый бит. (Әби балаларга киез итекләр, үрдәк, ак әтәч белән кара әтәч, ябалак баласы, песи, төлке, аю, бүре, керпе рәсемнәрен күрсәтә. Балалар югалган әйберләрнең кайсы әкиятләрдђн булуына карап, сәхнәләштереп күрсәтәләр).
«Чукмар белән Тукмар»
«Койрыклар»
«Сертотмас үрдәк»
«Куян кызы»
Әкиятче әби табышмаклар әйтә. Балалар табышмакның җавабын һәм кайсы әкиятләрдә очравын әйтәләр.
– Сарыдыр төсе,
Үткендер теше,
Урманда йөри,
Бозаулар эзли.
(Бүре. «Сертотмас үрдәк», «Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар» әкиятендә очрый).
– Башы тарак,
Койрыгы урак,
Кычкыртып быргысын,
Уята барысын.
(Әтәч. «Чукмар белән Тукмар» әкиятеннән).
– Җәен соры,
Кышын ак.
Аңа шулай яхшырак.
(Куян. «Сертотмас үрдәк» әкиятеннән).
– Кош түгел – оча,
Елан түгел – чага.
Чәчәкләргә кунып,
Татлы азык таба.
(Бал корты һәм шөпшә, «Нечкәбил» әкиятләреннән).
– Үзе сабый – мыеклы,
Йомшак мамык койрыклы.
(Песи баласы. «Песиләр һәм күселәр»).
– Бик яхшы, балалар, булдырдыгыз!
Алып баручы: Хәзер викторина-тест.

1. А.Алиш кайсы районда туган?
А) Арчада
Б) Спаста
В) Алабугада

2. Язучы 1927 елда укыган Җир төзү техникумы кайда урнашкан?
А) Бөгелмәдә
Б) Алабугада
В) Казанда

3. А.Алишны балаларның сөекле язучысы дәрәҗәсенә күтәргән «Капкорсак патша» исемле беренче әкияте кайсы журналда басылган?
А) «Пионер каләме»ндә.
Б) «Яңа белгеч»тә
В) «Техникада»да

4. 1935 елда Абулла Әхмәт белән бергәлеп язган кайсы пьесасы Республика театрларында куелган?
А) «Ай»
Б) «Йолдыз»
В) «Кояш»

5. Татар балалар әдәбиятының классик хәзинәсенә әверелгән кайсы әсәрнең исемендә язучы татар халык мәкален  кулланган?
А) «Күп белсәң, тиз картаерсың»
Б) «Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар»
В) «Аксак күп йөрер, сукыр күп күрер»

6. «Нечкәбил» әкиятендә төп герой кем?
А) Шөпшә
Б) Черки
В) Бал корты

7. Кайсы жанр әдипне балалар язучысы иткән?
А) шигырь
Б) әкият
В) пьеса

8. Язучының беренче әкияте нинди исем белән басылып чыга?
А) «Сертотмас үрдәк»
Б) «Капкорсак патша»
В) «Чукмар белән Тукмар»

9. Бөек Ватан сугышы башлангыч, ул фронтка кайчан китә?
А) 1941 елда, июльдә
Б) 1942 елда, июльдә
В) 1942 елда, декабрьдә

10. М.Җәлилнең 1943 елның октяберендә А.Алишка багышлап язган шигыре ничек атала?
А) «Иптәшкә»
Б) «Сабыйга»
В) «Дуска»

11. Абдулла Алиш исемендәге премиянең иң беренче лауреатлары кемнәр?
А) Ләбибә Ихсанова
Б) Шәүкәт Галиев
В) Илдар Юзеев

12. Язучыга һәйкәл кайда куелган?
А) Казанда
Б) Туган авылы Көектә
В) Мәскәүдә

Алып баручы:
– Абдулла Алиш әкиятләре безне уңай һәм тискәре гадәтләрне аера белергә, тырыш, зирәк, тыңлаучан, тыйнак, сер саклый белергә өйрәтә.

Файдаланылган әдәбият
1. Балалар әдәбияты: Хрестоматия. – Казан: Мәгариф, 2004.
2. Балачак энциклопедиясе: беренче китап. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 53 – 57 б.
3. Балачак әдипләре. Абдулла Алиш // Сыбызгы.
4. Бикбатыр белән Биккуркак // Салават күпере. – 2008. – №10. – 12 – 15 б.
5. Син Алишны беләсеңме? // Сабантуй. – 2008. – №37.