Исемнәрнең килеш белән төрләнеше
(Татар теле. III сыйныф)

Ләйсән ХӨСНЕЛГАТИНА,
Аксубай районы Иске Ибрай урта мәктәбенең I нче квалификация категорияле башлангыч сыйныф укытучысы.

Башлангыч сыйныфларда гамәлгә кертелгән гомуми белем бирүнең яңа федераль стандартларына (ФГОС) нигезләнеп төзелгән дәрес эшкәртмәсендә, балаларда универсаль уку гамәлләре (УУГ) формалашу дәрәҗәсен тикшерү максатыннан, берничә эш формасы тәкъдим ителә.
Тема. Исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау.
Максат. Исемнәрне килеш белән төрләндерү күнекмәләрен камилләштерү; сөйләм телен, иҗади фикерләү сәләтен үстерү; мөстәкыйль эшчәнлеккә өйрәтү; укучыларда аралашу культурасы һәм туган телгә мәхәббәт тәрбияләү.
Җиһазлау. Дәреслек (И.Х.Мияссарова, К.Ф.Фәйзрахманова. Татар теле. III сыйныф. 1 нче кисәк. – Казан: Мәгариф–вакыт, 2013), слайдлар, карточкалар.
Көтелгән нәтиҗәләр:
Предмет нәтиҗәләре: исемнәрне килешләр белән төрләндерергә өйрәнү; исемнәрне тикшерә белү.
Шәхси нәтиҗәләр: белем алуның кирәклеген аңлау; үз–үзеңне этика кагыйдәләренә туры килерлек итеп тоту.
Коммуникатив УУГ: укытучы һәм укучылар белән уку эшчәнлеген планлаштыру; үз фикереңне әйтә белү; үз фикереңне дәлилли белү; башкаларның фикерен тыңлый белү.
Регулятив УУГ: максат куя, үз эшеңне планлаштыра белү; гамәлләр эзлеклелеген әйтү, үз эшеңне тикшерү, үз эшеңне бәяли белү.
Танып – белү УУГ: тексттан кирәкле информацияне таба, чагыштыра, анализ һәм йомгак ясый белү.
Дәрес барышы.
I. Оештыру.
II. Актуальләштерү.
1. Кроссворд чишү.

	К	А	Р	А		
О	М	О	Н	И	М	Н	А	Р	
	Б	Е	Л	Е	М		
	И	С	Е	М		
	К	У	Ш	М	А		
	Э	Ш	Л	Ә		
	Г	А	Р	Ә	П		
Т	А	М	Ы	Р			

- Түбәндәге сорауларга җавап биреп, кроссвордны чишсәгез, өстән–аска таба бүгенге дәреснең темасын укый алырсыз.
1. Антоним парын тап: ак - ... (кара).
2. Бертөрле әйтелә һәм языла торган, әмма мәгънәләре башка булган сүзләр ничек аталалар? (Омонимнар.)
3. Мәкальне дәвам ит. Дөнья – йозак, ачкычы - ... (белем).
4. Предметны белдереп, кем? нәрсә? сорауларына җавап булып килә торган сүзләр кайсы сүз төркеменә керә? (Исем.)
5. Бер төшенчәне белдерү өчен, ике яки берничщ сүздән кушылып ясалган сүзләр ничек атала? (Кушма.)
6. Мәкальне дәвам ит. Аз сөйлә, күп ... (эшлә).
7. Дәрес – алынма сүз. Ул кайсы телдән кергән? (Гарәп.)
8. Сүзнең төп мәгънәсен аңлата һәм мәгънәле кисәкләргә башка бүленми торган кисәге ничек атала? (Тамыр.)
- Әйе, бүгенге кабатлау дәресебезнең темасы - исемне килеш белән төрләндерү. Моның өчен эшене планлаштыру сорала. Нәрсәдән башлыйбыз? (Матур язу белән шөгыльләнү (һәр татар теле дәрес шуның белән башлана), исемнәрне килеш белән төрләндерү буенча алган белемнәрне ныгыту, контроль эш һәм билгеләр кую.)
2) Матур язу.
Бб
Беләге юан – берне егар, белеме булган – меңне егар.
- Укучылар, сез бу мәкальне ничек аңлыйсыз? (Укучыларның фикерләре тыңлана, белем алуның мөһимлеге турында нәтиҗә ясала.)
3) Әңгәмә (Коммуникатив УУГләрен тикшерү).
- Исемнәрнең килеш белән төрләнеше ни өчен кирәк?
- Татар телендә ничә килеш бар? Ниндиләр?
- Кайсы килешнең кушымчасы юк?
- Сүзлекләрдә исемнәр кайсы килештә языла?
- Җөмләнең иясе булып килгән исем кайсы килештә?
III. Ныгыту.
1) Белем сүзен килеш белән төрләндерәбез.
2) Белем сүзен төрле килешләрдә кулланып, 3 җөмлә язабыз һәм укыйбыз.
3) Парларда текст белән эш. Карточкалар (коммуникатив УУГләрен тикшерү). Тексттагы аерып бирелгән сүзләрдә төшеп калган килеш кушымчаларын куярга. Мин бакча... утырам. Күк йөзе чалт аяз. Бу җәйге көннәр... ул юып куйгандай чип–чиста. Әнә ерак офык итәген... бер болыт йөзеп чыкты. Әкрен генә, тыныч кына килә. Күңелем... шатлык хисе биләп алды. Күрәм, ул болыт мәһабәт ир кеше... охшаган иде.
Физкультминут
4) Исемнәрне тикшерү өчен, эш тәртибен билгелибез. Карточкалар (регулятив УУГләрен тикшерү). Җөмлә алдындагы җәяләр эченә, тикшерү үрнәгенә нигезләнеп, тиешле тәртип санын язарга.
(3) Соравы. 
(2) Берлек яки күплек санда.
(4) Килеше.
(1) Уртаклык яки ялгызлык исем.
Тикшерү: Белемгә – уртаклык исем, берлек санда, Нәрсәгә? соравына җавап була, юнәлеш килешендә.
5) Тест биремнәре (74 нче бит).
IV. Мөстәкыйль эш. 
Текст белән эш. Карточкалар (танып–белү УУГләрен тикшерү).Текст: Исемнәр предметны белдерә, кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә. Алар берлек һәм күплек санда бүлалар. Исемнәр җөмләдә башка сүзләр белән бәйләнеп киләләр. Мондый бәйләнеш исемнәр килеш белән төрләнгәндә барлыкка килә. -ның/-нең – иялек килеше кушымчалары.
А – Дөрес, бу турыда текстта бар.
Б – Дөрес, ләкин бу турыда текстта юк.
В – Дөрес түгел, текстта моның киресе язылган.
Җөмләләр алдындагы җәяләр эчен, текстның эчтәлегенә нигезләнеп, тиешле хәрефләрне язарга.
(А) 1. Исемнәр кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә.
(В) 2. Исемнәр сан белән төрләнми.
(Б) 3. Татар телендә алты килеш бар.
(А) 4. Исемнәр җөмләдә башка сүзләр белән бәйләнеп киләләр.
(Б) 5. Юнәлеш килешендә урынны белдергән сүзләргә кая? соравы куела.
- Укучылар, әйдәгез, үзегезнең эшләрегезне экрандагы дөрес җаваплар белән чагыштырыгыз һәм үз-үзегезгә билге куегыз. Ни өчен ул билгене куйдыгыз, аңлатып бирегез.
V. Рефлексия. 
- Без бүген дәрестә нәрсә эшләдек?
- Планлаштырылган эшләребезне эшләп, максатыбызга ирештекме?
- Кемнәр бик яхшы эшләде?
- Кемнәр дәрестә аз катнашты?
- Дәрес ошадымы? Ни өчен?
VI. Өй эше.
Төрле килештә килгән исемнәрне кулланып, “Җәйге уеннар” темасына кечкенә хикәя язып килергә.