Күрше хакын хаклап яшик
(Әдәби-музыкаль кичә)

Рузалия ВӘЛИЕВА,
Арча районы Хәсәншәех мәктәбенең озайтылган көн төркеме тәрбиячесе

Максат.
1. Күршеләргә карата мәрхәмәтлелек хисләре тәрбияләү.
2. Күршеләр белән җылы мөнәсәбәтләрне ныгыту.
3. Эстетик тәрбия бирү.
Күмәк җыр - “Без авыл кешеләре” (Чулпан Зиннатуллина көе һәм сүзләре)
Алып баручы. Тормыш шулай корылган – әти-әни, туганнар янәшәсендә генә түгел, ә җиде ят кешеләр арасында да гомер кичерә адәм баласы. Элек-электән, уты сүнсә дә, тозы бетсә дә, күршесенә кергән безнең халык. Ризыгы белән бүлешкән, хуҗалык эшләрендә ярдәмләшкән, киңәш-табышны да күршесе белән кылган. Аш-су җыйган очракта, ике як күршене табынга дәшмәү олы гөнаһ саналган. Мунча якса да, күршесен калдырмаган татар кешесе. Бигрәк тә ялгыз карт-карчыкларның хәлен белешеп тору күрше-күләннең изге бурычы дип кабул ителгән. Тимер ишекләре артына бикләнеп беткән шәһәр халкыннан аермалы буларак, күрше хакын хаклау кебек асыл сыйфатны татар авылы әле дә җуеп бетермәгән.
1 нче укучы.
Туган җепләр белән бәйләнмәгән,
Нәсел җебеннән дә ерак сез.
Сездән әгәр бер көн аерылсам,
Әйтерсең лә, калам йөрәксез.
2 нче укучы.
Туган түгел, туганнан да артык
Күршеләрем - иң зур табышым.
Иң беренче ярдәм итүчеләр,
Бүлүчеләр борчу - сагышым.
3 нче укучы.
Уң як күршеләребез бигрәкләр дә әйбәт,
Сул якта да шундый яхшылар.
Туганнардай шундый якын алар
Хәл белүдән көнне башлыйлар.
4 нче укучы.
Яхшы күрше туганнардай якын,
Киңәш-табышка да ул кирәк.
Бер көн күрми торса, кая югалды дип
Хәл белергә керә тизрәк.
5 нче укучы.
Бер шатлыкны ике итүчеләр,
Бәла килсә кереп җитүчеләр,
Авырганда хәлне белүчеләр,
Мәрхәмәтле, тугры күршеләр.
6 нчы укучы.
Куна китсәм, сагынып кайтам,
Сезсез бер көн бер ай төсле,
Эчем пошса, серем сөйлим,
Юк күршемнән якын кеше.
Алып баручы. Безнең авылыбыз кешеләре бер-берсенә мәрхәмәтле, ярдәмчел, кешелекле булулары белән аерылып торалар. Күршеләрне без әти-әниебезне хөрмәт иткән кебек хөрмәт итәргә тиешбез. Күршелек-кардәшлек турында мәкаль-әйтемнәр дә бик күп.
“Күрше хакы - тәңре хакы”.
Ерак кардәштән тату күрше яхшы.
Күрше күршегә һәрвакыт кирәк була.
Күрше күршедән иртә торырга өйрәнә.
Күршегә, онга кермәсәң дә, көлгә керерсең.
Күршелек кардәшлектән якын.
Күршелек хакы кырык өйгәчә.
Күршеләргә туй килсә, син дә капкаң ачып куй.
Күршеләре белән тату яшәмәгән кешене берәү дә хөрмәт итми.
Күршең бай булса, тавыгың тук булыр.
Үз капка алдыңның карын күрше капкасына көрәмә. 
Үзеңнекен бирмәсәң бирмә, күршеңнекенә тимә. 
Йорт сайлаганчы – күршеңне сайла.
Күршең үзеңнән яхшы булсын.
Күрше абзар арты күршегә күренә.
Күршеңә бәла килү сиңа җиңеллек түгел.
Алып баручы. “Күрше хакы – тәңре хакы” дигән шушы әйтемне без бервакытта да исебездән чыгармасак иде. Вакыт-вакыт чөкердәшеп чәй эчеп гәпләшеп алырдай, авыр чагыңда таянырлык күрше һәрберебезгә насыйп булсын, шул олы хакны хаксызлыкка чыгарган гамәлләрдән тыелсак иде. 
“Күршеләр, күршеләр, иң якын кешеләр” дип җырларда җырланганча, күршеңнән вак-төяк әйбер алып тору, ярдәм сорап мөрәҗәгать итү, эштән бушаган арада эч-серләреңне бүлешергә кереп утыру барыбызга да гадәти күренеш булып калсын иде. 
Укучылар кереп китәләр.
Алып баручы.
Күрше сүзенең мәгънәсен
Һәркем үзенчә уйлый.
Күршегә кермичә генә,
Мисал да чишеп булмый.
II сыйныф укучысы “Дәрестә” шигырен сөйли.
Математика дәресе
Алу темасы бүген.
Апа әйтте: Өйрәнербез
Бүген алу тәртибен.
Киметүче берәмлеге
Кимүчедән зуррак.
Ничек алырбыз икән дип
Утырабыз аптырап.
Апа серне чиште шунда
Күршегә керәбез дип.
Хәттә мисал чишәргә дә
Күрше кирәк икән бит.
Алып баручы. Бүгенге көндә авылыбыздагы 146 хуҗалыкта 402  кеше яши. Тирә-яктагы авыллардан аерылып тора Хәсәншәех, чөнки анда төрле милләт кешеләре яши. Интернациональ гаиләләрдә яшәүче чуваш кызы Алевтина апа, мари кызы Анна апа, удмурд кызы Мария апа, рус милләтеннән Саша абый һәм Петр Николаевич, башкорт кызы Мәүлүдә апа һәрвакыт үзләренең күршеләре – татар гаиләләре белән дус-тату яшиләр. Бу авылда тумасалар да, язмыш җилләре Хәсәншәехка алып килгән бу кешеләр авылны тагын да тулыландыралар, тагын да баеталар, аның дәрәҗәсен күтәрү өчен армый-талмый хезмәт итәләр. 
III сыйныф укучылары такмаклар(“Частушка”лар) башкара.
Алып баручы. Башка милләт кешеләре белән аралашып яшәү безне төрле осталыкларга өйрәтә.
Мари халык биюе тәкъдим ителә.
Алып баручы. Йөрәге һәм акылы кешелеклелек белән яктыртылган кеше күршесенә карата киң күңелле, эчкерсез була, аның турында кайгырта һәм аның белән һәрвакыт яхшы мөнәсәбәттә була. Ул аңа булдыра алган һәр нәрсәсе белән ярдәм итә, шатлыгына шатлана, кайгысына кайгыра, теләкләрне уртак тели. Безнең бабаларыбыз гадел күршене шулкадәр югары бәяләгәннәр, андый күрше белән күрше булып торуны үзләренә зур бәхет дип санаганнар. Бу дөньяда мондый бәхетне бер нәрсә белән дә чагыштырып булмый. Беркем дә күршесенең усаллыгына усаллык белән җавап бирергә тиеш түгел. “Таш атканга – аш ат” дип бик белеп әйткән безнең бабаларыбыз. III сыйныф укучысы Муса Җәлилнең “Күршеләр” шигырен укый.
Күрше белән борыннан 
Булмады һич татулык. 
Көн саен бер усаллык, 
Көн саен бер катылык.
Мин кибәргә кер элсәм, 
Ул чыгарып көл түгә. 
Мин коймага кар өйсәм, 
Ул таратып бетерә.
Быел абзар артыма 
Чәчтем кызыл кәбестә. 
Күршем инде, билгеле, 
Киртә миңа һәр эштә.
Минем кызыл кәбестәм, 
Кыяклангач, өлгергәч, 
Быел бәлеш ашыйм дип, 
Эчкә җылы йөгергәч,
Күршем беркөн базардан 
Алып кайтты бер кәҗә.
Оныта алмыйм мутлыгын 
Аның шушы көнгәчә.
Каһәр суксын, җир йотсын, 
Бу өметсез кәҗәне, 
Нинди каты кыйнап та, 
Җитмәде бит әҗәле.
Һәр көн килә кунакка
Мут басып тоякларын, 
Кыеп, кырып бетерде 
Кәбестәм кыякларын.
Бетте бакчам, кырылды, 
Һич чара юк каһәргә. 
Охшап калды түтәлләр 
Бомбаланган шәһәргә.
Хәзер инде ачудан 
Кәбестәмне ташладым.
Һәм күршегә үч итеп 
Бүре асрый башладым.
Беркөн күршем, кәҗәсен 
Суеп, кунак чакырды
Мине түргә утыртты, 
Шундый әйбәт, акыллы.
Белмәгәнмен күршемне, 
Ул шундый ипле икән. 
Бакчам саклый алмадым, 
Үзем гаепле икән.
Күрше сөеп күршесен, 
Дусларча сүз катмаса,
Юк ачуны бар итеп,
Эчтә бүре сакласа,
Иң начары шул икән, 
Тәүбә-тәүбә бу эштән.
Кунак итәм күршемне 
Өлгергәч тә кәбестәм
Алып баручы. Соңгы вакытларда авылыбызга килеп урнашкан төрек, үзбәк, таҗик гаиләләре дә авыл кешеләре белән тиз арада уртак тел таптылар. Күршеләр белән дус-тату яшәргә кирәк, шулай булганда гына яңадан-яңа үрләр яулап була. Халыкның милли мирасы яшь буынга бирелгәндә генә, милләт, тел сакланып кала. Безнең hәрберебез үз милләтен яратырга, сакларга, аның белән горурланырга тиеш.
II сыйныф укучылары “Чуаш халык биюе”н башкара.
Алып баручы. Авылыбыз халкы, нигездә, күршеләре белән тату яши. Киләчәктә аларның саны артсын, безнең бүгенге кичәбез һәркемгә күрше кадерен белеп яшәргә этәргеч бирсен иде.
II сыйныф укучысы “Күршеләр” җырын башкара.
Алып баручы. Безгә төрле милләт кешеләре белән яшәү гел алга барырга этәргеч бирә. Милли биюләрне алар югарылыгында башкарырга өйрәнәбез.
Бию түгәрәгенә йөрүче кызлар “Рус халык биюе”н башкара.
Алып баручы. Үз диненең кануннарын хөрмәт итүче кеше үзенең күршеләре белән яхшы мөгамәләдә була, аларга игелекләр кыла һәм авыр вакытларында ярдәм итә. Ул ислам диненең үгет-нәсыйхәтләрендә һәм күрсәтмәләрендә күршеләргә карата булган мөнәсәбәтләрнең иң югары урында булуын истә тота. Аллаһы тәгалә үзенең изге китабында күршеләргә игелекле булырга кушкан һәм болай дигән: «Ата-аналарыгызга, туганнарыгызга, ятимнәргә, туган күршеләргә, туган булмаган күршеләргә, дустыгызга, юлдашыгызга һәм башкаларга яхшылыклар эшләгез». 
Әйдәгез, күршеләребез белән тагын бер тапкыр дуслашыйк, аларга үзебезнең теләкләребезне җиткерик әле.
Балалар яңадан чыгып тезеләләр. Күршеләргә бүләкләр – кулдан ясалган  роза гөлләре тапшыру.
1. Ислам – Таңсылуга.
Дус яшик гомергә
Аерылмыйк без бер дә.
Күршелек хисләрен
Саклыйкчы гомергә.
2. Сөмбел – Гөлиягә.
Чәчәк бүләк итәр идем
Ләкин ул шиңәчәк.
Тик сулмасын дуслык гөлләре
Уңыш юлдаш булсын
Гел шатлыктан торсын
Киләчәкнең якты көннәре.
3. Надир – Алмазга.
Ир-егетләр кебек кыю булып
Яшик әле шулай гел бергә.
Бир кулыңны күршем, мин дә бирәм
Аерылмаска гомер-гомергә.
4. Зәринә – Айназга.
Ярдәм кирәк чакта якын күршем
Ярдәмеңнән безне ташлама.
Без бит әле бик яшь
Безгә кирәк киңәш
Безнең тормыш яңа башлана.
5. Г.Раил - Г.Айдарга.
Якын дустым дип
Куллар бирешик.
Күгәрченнәрдәй
Гөрләшеп яшик.
6. Ландыш – Аязга.
Олы таянычым булсаң иде,
Һәрчак ярдәм кулын сузсаң иде.
Дус күршеләр булып калсак иде,
Бездән һәркем үрнәк алса иде.
7. Илфир – Ленарга.
Авыр чакта ярдәм кулын сузыйк,
Бер-беребезгә булыйк без терәк.
Тормыш юлларында югалмаска,
Күршем, миңа һәрчак син кирәк.
8. Зилия – Лилиягә.
Уйныйбыз да, җырлыйбыз да
Лилия апай белән.
Укуда ярдәм кирәксә,
Тизрәк аңа йөгерәм.
Горурланып яшим шуңа
Минем күршем бер дигән.
Бертуганнар кебек сез дип
Соклана күрше-күлән.
9. А.Раил - Х.Раилгә.
Уңда күрше, сулда күрше
Каршыда да күршем бар.
Бакча башындагы күрше
Барысыннан да яхшырак.
Раилләр бигрәк дус диеп
Көнләшәләр малайлар.
Чын дуслар шулай яши дип
Аңлатам мин аларга.
10. В.Илнур - Х.Зәринәгә.
Елмаеп-көлеп яшәсәк,
Һәркем үрнәк алачак.
Балачакның бу мизгеле
Мәңге истә калачак.
11. Ф.Айдар - М.Илназга.
Алда көтә озын юллар,
Зур сынаулар, биек үрләр.
Авырлыклар һич куркытмый
Булганда тату күршеләр.
12. Инсаф – Зөбәрҗәткә.
Үзе батыр, үзе матур
Минем күршем бер дигән.
Мин дә аннан калышмыйм дип
Бөтен эшкә өлгерәм.
13. Рәниф – Ризәләгә.
Кайчан керсәм каршылыйсың
Ачык чырай, якты йөз белән.
Бөтен авырлыклар онытыла
Синең әйткән җылы сүз белән.
Алып баручы. “Туган җир”, “Ата-ана хакы”, “Ана теле” кебек кыйммәтле төшенчәләр бар икәнен без инде беләбез. Кыйммәткә ия төшенчәләрнең тагын берсе “күрше хакы” икәнен дә кечкенәдән үк белеп үссәк иде. Әмма без хәзер тозыбыз да, утыбыз да мәңге бетмәс сыман яши башладык. Безнең бүгенге кичәбез күршеләр белән дус, тату яшәргә этәргеч бирсен иде.
7 нче укучы. 
Шат күңелле кешеләргә
Тату һәм дус күршеләргә.
Чын күңелдән теләк телик
Мәңге бергә яшик диик.
8 нче укучы. 
Бетмәс дөнья мәшәкате,
Гөрләшеп яшик әле.
Кайгы-шатлыкны бүлешик,
Җырлашып яшик әле.
8 нче укучы. 
Аермасын дошман сүзе,
Тимәсен тик ятлар күзе.
Тыныч яшәсен кешелек,
Һәм югалмасын күршелек.
9 нчы укучы. 
Күрше хакын хаклап яшик,
Телик һәрчак изге теләк.
Чөнки безнең барыбызга
Тик яхшы кешеләр кирәк,
Бик яхшы күршеләр кирәк!
Алып баручы. Күршеләрегез белән яхшы мөгамәләдә булыгыз
Күмәк җыр – “Күршеләр” (Л.Вилданова көе, Ф.Рәхмәтуллин сузләре).