ЭКОЛОГИК ТӘРБИЯ ДӘРЕСЛӘРЕ
Раушания КӘБИРОВА,
Балтач районы Арбор төп мәктәбе укытучысы
Мин үзем 17 ел Арбор мәктәбендә химия һәм биология фәннәреннән балаларга белем бирәм. Соңгы биш елында электив курс кысаларында IX сыйныф укучыларына экологик тәрбия бирүне фәнни-тикшеренү эше итеп оештырам. «Мәктәп яны территориясенең экологик мониторингы» дигән электив курсны укучыларны фәнни-тикшеренү эшнең тәртибе белән таныштырудан башлыйм. Үзенчәлекләрен ачыклагач, эшнең темасы, методикасы, эш барышы белән таныштырам. Аннан соң укучыларга инструкция бирелә. Сыйныф микротөркемнәргә бүленә. Эшләнгән эшне анализлаганда ни өчен төрле нәтиҗәгә ирешкәнен ачыклыйбыз. Курсның соңгы утырышында «Түгәрәк өстәл»дә очрашабыз. Мәктәп администрациясен, укытучыларны эшләгән эшләр белән таныштырабыз, проектларны яклыйбыз.
Дәресләр укучы белән диалог, тикшеренү эше, күзәтү формасында үтә. Аерым игътибар информация чыганаклары: карталар, махсус һәм матур әдәбият һ.б. белән эшләүгә бирелә. Курсны үткәндә укучылар гамәли биремнәрне башкара, аларның төп өлешен төркемнәрдәге эш тәшкил итә. Бу курсның уңай ягы – укучыларны проект эшен эшләргә генә түгел, аны дөрес итеп язарга да, чыгыш ясарга да өйрәтү. Укучылар район, республика күләмендә үткәрелгән иҗади бәйгеләрдә катнаша.
«Мәктәп яны территориясенең экологик мониторингы» электив курс программасы IX сыйныф укучылары өчен 17 сәгатьлек итеп төзелгән. Мәктәптәге традицион укыту укучыларга экологик тәрбия бирүдә прогрессив була алмый. Экологик тәрбия бирү комплекслы характерда булырга, шул ук вакытта үз эченә төрле формаларны һәм методларны алырга тиеш. Балаларның сәламәтлеген саклау, ныгыту – безнең төп бурычыбыз. Курсның актуальлеге – укучыларны сәламәтлекне һәм әйләнә-тирәне позитив яктан күрергә, «иҗат итәргә» өйрәтүдә. Практикумның методикасы укучылар белән берлектә мәктәп тирәлегенең санитария-гигиена торышын өйрәнүне, мәктәп бүлмәләренең валеологик паспортларын төзүне, тирәлекне сәламәтләндерү буенча дизайн-проектлар ясауны үз эченә ала. Бу юнәлештәге эш балаларның әйләнә-тирәне актив танып белүенә, мәктәп тирәлеген булдыру – мәктәп һәм администрациянең генә бурычы булмавын аңларга ярдәм итә. Төп база компоненты буларак, экология-ботаника һәм экология-зоология юнәлешендә алган белемнәрне гомумиләштерү һәм ныгыту өчен укучылар белән кырда, басуларда йөрү аларга үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының закончалыкларын тирәнрәк аңларга, алар арасындагы бәйләнешне ачыкларга ярдәм итә. 
Курсның максаты һәм бурычлары. Традицион укыту-тәрбия процессын дәвам итү, эксперименталь һәм тикшеренү эше белән тулыландыру. Экологик чиста әйләнә-тирәлекне күзәтү мөнәсәбәтен формалаштыру. Гамәли эшчәнлек аша химия фәнен өйрәнүгә уңай мотивация формалаштыру. Экология буенча белемнәрне тирәнәйтү һәм киңәйтү, аларны гамәли эшчәнлектә куллану. Үз сәламәтлегеңә һәм тирә-юньдәгеләрнең сәламәтлегенә сакчыл караш тәрбияләү. Микротөркемнәрдә эшләү күнекмәләрен ныгыту. Укучыларның иҗади сәләтләрен, максатка ирешүләрен, күзәтү һәм күз алдына китерү сәләтен үстерү.
Электив курсның якынча эчтәлеге:
Кереш (1 сәг.) Лекция.
Курсның максаты һәм бурычлары. Экология һәм аның әһәмияте. Башка фәннәр арасында экологиянең урыны. «Мәктәп яны территориясенең экологик мониторингы» курсының якынча эчтәлеге. Экологик мониторингны планлаштыру, әзерләү, үткәрү. Лаборатор һәм гамәли эшләр башкарганда куркынычсызлык техникасы кагыйдәләре. Пешү һәм химик матдәләр белән агуланганда беренче ярдәм. 
1 нче тема. Укучыларның тикшеренү эшләре. (2 сәг.) 
Лекция (1 сәг.), тикшеренү эше (1 сәг.)
Лекция. Укучыларның тикшеренү эшләрен оештыру. Тикшеренү эшнең нәтиҗәсе буларак фәнни доклад.
1 нче тикшеренү эше. Чипсыларга анализ.
2 нче тема. Мәктәп яны тәҗрибә бакчасы. (4 сәг.) 
Тикшеренү эше (З сәг.), практикум (1сәг.)
2 нче тикшеренү эше. Мәктәп яны территориясендә геоботаник тикшеренүләр. Геоботаник тикшеренүләрнең методикасы.
3 нче тикшеренү эше. Мәктәп яны территориясен тикшерү һәм аңа анализ. Агач, куак ярусларының торышын билгеләү. Үлән ярусына характеристика.
4 нче тикшеренү эше. Мәктәп яны тәҗрибә бакчасында туфрак торышын өйрәнү, бәяләү. Туфракның механик составын, дымлылыгын, әчелеген билгеләү. 
Практикум. Нәтиҗәләрне статистик эшкәртү. 
3 нче тема. Авылның су объектлары һәм климаты. (3 сәг.)
Тикшеренү эше (2 сәг.), практикум (1сәг.) 
5 нче тикшеренү эше. Су объектларының торышын билгеләү. Суның сыйфатын: төсен, чисталыгын, температурасын, исен, составында нинди минераль матдәләр булуын, тәмен, әчелеген ачыклау.
6 нчы тикшеренү эше. Авылның климатын өйрәнү. Сентябрь – декабрь айларындагы температура, явым-төшем, җилнең юнәлешен билгеләү.
Практикум. Мәктәп яны территориясендәге Кызыл китапка кергән үсемлек һәм хайван төрләре. 
4 нче тема. Мәктәп бинасына экспертиза уздыру. (4 сәг.)
Тикшеренү эше (4 сәг.) 
7 нче тикшеренү эше. Сыйныф бүлмәләрендәге температурага, дымлылык, һаваның чисталыгына валеологик бәя.
8 нче тикшеренү эше. Табигый һәм ясалма яктылыкка валеологик бәя. 
9 нчы тикшеренү эше. Мәктәп бүлмәләренең валеологик паспортын төзү. 
5 нче тема. Экологик сукмак. (3 сәг.)
Практикум (2 сәг.), семинар-практикум (1 сәг.)
Практикум. Мәктәп әйләнә-тирәсенең экологик торышын билгеләү. Экологик сукмак төзү. Мәктәп яны әйләнә-тирәсе мониторингы.
Семинар-практикум. Йомгаклау дәресе. «Түгәрәк өстәл» утырышында проектлар презентациясе.
Кулланылган әдәбият.
1. Дядун Т.Б. Практикум «Мир воздуха» // Биология в школе. – 2001. – №1. 
2. Коровкина H.H. Учебная экологическая тропа // География в школе. – 2003. – №3.
3. Кулев A.B. Научный доклад как итог исследовательской работы школьника // Биология в школе. – 2003. – №1.
4. Новолодская Е.Г. Экспертиза школьного здания // Биология в школе. – 2006. – №7. 
5. Перелович Н.В., Петросова P.A., Назаренко Б.М. Организация и оформление пришкольного участка // Биология в школе. – 2006. – №7. 
6. Рыжов И.Н. Изучение почв // Биология в школе. – 1996. – №1.
7. Тимофеев А.Н. Биоэкологические исследования школьников // Биология в школе. – 2007. – № 1-2.
8. Фамелис C.A. Тьюторское сопровождение исследований учащихся // Биология в школе. – 2007. – №2.
Укучылар өчен тәкъдим ителгән әдәбият.
1. Миркин Б.М., Наумова Л.Г. Экология России. – М.: АО МДС, 1996.
2. Чернова Н.М., Галушкин В.М., Константинов В.М. Основы экологии. – М.: Просвещение, 1997.
3. Энциклопедический словарь юного биолога / Сост. М.Е.Аспиз. – М.: Педагогика, 1986.
4. Я иду на урок биологии: экология. – М.: Изд-во «Первое сентября», 2002.