Гасырдан – гасырга
(Татар халкының әдәби мирасына кызыксынучанлык тәрбиләү максатыннан уздырылган чара үрнәге)
Резеда ГЫЙНИЯТУЛЛИНА,
Кама Тамагы районы Чаллы авылы “Өмет” балалар бакчасы тәрбиячесе

Максат. Балаларны татар халкының күркәм гореф-гадәтләрен хөрмәт итәргә өйрәтү, декоратив-кулланма сәнгать үрнәкләре белән таныштыру. Һөнәр осталарының матур эшләренә соклану, аларның хезмәтенә хөрмәт тәрбияләү.
Җиһазлау. Татар өе бизәлеше, тормыш-көнкүреш әйберләре: чиләк-көянтә, каба, чигелгән әйберләр, сандык, самавыр, савыт-саба, милли киемнәр.
Тәрбияче. Балалар, без бүген сезнең белән Минҗамал әби янына кунакка барырбыз. Ә ул шактый ерак тора, шуңа күрә безгә нәрсәгә булса да утырып барырга туры килер. (Балалар транспорт төрләрен саныйлар: машина, автобус һ.б.)
Ә менә безнең әби-бабаларыбыз, гадәттә, ерак җирләргә ат белән барганнар. Атны матур итеп бизәгәннәр: муенына кыңгырау тагып, башына чигелгән сөлгеләр элгәннәр. Әйдәгез, без дә атка утырып барыйк. (Бер бала, кыңгыраулы дуга тотып, атта барган хәрәкәт ясый, калганнар арттан бара. Әкрен генә музыка уйный.) Менә килеп тә җиттек, ашыкмыйча гына өйгә керик.
Әби. Әйдүк, әйдүк, түрдән узыгыз! (Балалар керәләр, исәнләшәләр, әби дога кыла.)
Тәрбияче. Минҗамал әби, хәлләрең ничек? Авырмыйсыңмы?
Әби. Аллага шөкер, бер көе яшәп ятам.
Тәрбияче: Карагыз әле, балалар, Минҗамал әбинең өй эче нинди матур! Күпереп торган чигүле мендәрләр, сөлге-тастымаллар, ак челтәрләр булмаса, өй эче болай ук ямьле булмас иде. Безнең әби-бабаларыбыз өйне һәрчак матур итеп бизәргә тырышканнар. Бу чиккән әйберләр өйгә бәйрәм төсе биреп торганнар. Нәрсәләр бар монда? (Балалар саныйлар: карават, өстәл, сандык, каба (җеп эрләү өчен он, сүс, мамыкны беркетә торган тараклы җайланма), мич, чиләк-көянтә.) Әйе, әбинең өе матур да, чиста да. Безнең татар халкы гомер-гомергә чисталык яраткан. Идәннәр сап-сары итеп юылган, мичләр акшарланган, тәрәзә пәрдәләре, чаршаулар ак, пакь итеп юылган. Ә кунак киләсе булса, өйнең чисталыгына аеруча игътибар бирелгән. Кунак бусагадан атлап керүгә, хуҗалар, бөтен эшләрен ташлап, аңа хөрмәт күрсәтә башлаган.
Әби. Әйе шул, балакайларым, кунак килгәнне бик яратабыз без. Кунак килгәч, өйнең түреннән урын биреп, аның күңелен күрергә тырышабыз: тәмле ризыклар белән сыйлыйбыз, урын-җирне йомшак, чиста итеп җәябез.
Тәрбияче. Болар барсы да татар халкының кунакчыллыгын күрсәтә. Бу турыда тирән мәгънәле мәкаль-әйтемнәр дә иҗат ителгән: “Кунак килсә ит пешә, ит пешмәсә бит пешә”, “Кунак булсаң тыйнак бул” һ.б.. Татар халкында кунак килүгә юрый торган күп төрле әйтемнәр бар. Искә төшереп үтик әле, балалар, нинди әйтемнәр алар?
- Мендәрләр ишелеп төшсә, кунак килә.
- Песи битен юса, кунак килә.
- Ишегалдына саескан төшсә, кунак килә.
Тәрбияче. Балалар, сезгә кунаклар кайткач, әниләрегез, дәү әниләрегез нинди тәмле ризыклар пешерә соң? (Балалар саный: өчпочмак, бәлеш, кыстыбый, чәк-чәк, кош теле һ.б.). Болар барысы да татар халкының милли ризыклары. Безнең әби-бабаларыбыз аш-суга да оста булганнар, күп төрле һөнәрләр дә белгәннәр. Үз һөнәрләренә кечкенәдән үк балаларын да өйрәткәннәр. “Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз”, - дигән борынгылар. Моның белән алар һәр һөнәрнең кирәклеген, тормышта һәрвакыт ярап куярга мөмкинлеген аңлатканнар. Татар халкының нинди һөнәрләрен беләбез соң без?
Балалар. 
- Әбиләребез чигү (калфак, түбәтәйләр һ.б.) чиккәннәр, бәйләү белән шөгыльләнгәннәр.
- Бабаларыбыз агачка, калайга төрле бизәкләр ясаганнар.
Тәрбияче: Бабаларыбыз агач эше белән дә шөгылләнгәннәр: чишмә буралары корганнар, йортлар салганнар. Өй кыегын, капка-коймаларны бизәп ясаганнар (Татар халык җыры “ Сания апа” көенә ике кыз көянтә-чиләк белән бию башкара.)
Тәрбияче. Өй түрендә төп хуҗа булып сандык тора. Карагыз әле сез аның матурлыгына. Калайны кисеп, чокып сокландыргыч бизәкләр ясалган.
Әбиләрнең сандыгына
Сокланмый кемнәр генә.
Әйдәгез, сорыйк үзеннән:
Ачып күрсәтсен безгә.
Әби. Әйе, сандыкта буыннан-буынга тапшырылган байлыкларым саклана. Әйдәгез алай булгач, бергәләп ачып карыйк. (Сандыктан күлмәк чыгара.)
Балалар (сокланып). Әби, яшь чагында ничек матур итеп киенгәнсең.
Әби. Бу бит минем бабагызга кияүгә чыккандагы туй күлмәгем.
Тәрбияче.
Матур изү бизәп тора
Күлмәгенең күкрәген.
Диңгез суы кебек тора
Дулкынланып итәге.
Әйе, татар кызларының милли киеменә күлмәк һәм озынча комзол керә. Еш кына күлмәк өстеннән чигелгән алъяпкычлар да кигәннәр.
Әби. (Сандыктан алъяпкычлар ала.) Шушындый алъяпкычларны тегеп, аларга, һәр төснең җылысын тоеп, төсле җепләр белән матур бизәкләр чигә идек (Кызларга да алъяпкычлар кидерелә.)
1 нче кыз бала.
Билемдәге алъяпкычым
Җилфердидер җилләрдә,
Гүя гөлләренә кунып 
Сандугачлар тирбәлә.
2 нче кыз бала.
Аллы-гөлле чәчәкләр
Алъяпкычымны бизи,
Шунда кунып, бал кортлары
Әллә инде бал эзли.
2 нче кыз бала.
Үрелеп үскән чәчәкләрдән
Хуш ис бөркелә сыман,
Кызыл-сары таҗларыннан
Нурлар сирпелә сыман.
Тәрбияче. Минҗамал әби, бу милли киемнәреңә нәрсәдер җитмәгән кебек.
Әби. Белмим шул, әллә бу микән? (Калфак ала.)
Тәрбияче. Нәрсә бу, балалар?
Балалар.
Калфак.
Бархатлардан бизәлгән,
Инә белән чигелгән,
Алтын-көмешләргә күмелгән.
Малай. Мондый матур киемнәр малайларга эләкми шул.
Әби. Нишләп? Бу түбәтәй ошамыймы сезгә?(Түбәтәй ала, малайга кидерә.)
Малай.
Балкып тора түбәтәйләр 
Энҗе бөртекләр белән,
Алар монда килгән гүя
Чын әкият иленнән.
Әби. (Сандыктан читек ала.) Карагыз әле бу читекләргә: үзләре матур, җиңел, йомшак, чәчәкле-бизәкле. Яшь чакта менә шундый читекләрне яратып киеп йөрдек.
Тәрбияче.
Бизәк төшкән читекләрне
Читек диеп йөрткәннәр.
Аларны татар кызлары
Бик яратып кигәннәр.
Әби. (Сандыктан чигүле сөлге ала.) Бу тукылган, чигелгән сөлгеләр кадерләп саклана, мирас итеп буыннан-буынга күчә.
1 нче бала.
Бу сөлгеләр, эскәтерләр
Тамбур белән чигелгән.
Әллә инде өсләренә
Чын чәчәкләр сибелгән.
2 нче бала.
Татар хатын-кызларыбыз
Эшнең серен белгәннәр:
Кич утырып җырлар җырлап,
Оста чигү чиккәннәр.
Әби. (Сандыктан шкатулка чыгара.) Бу тартмада минем истәлекләрем саклана. (Тартма эчендәге әйберләрне берәм-берәм күрсәтеп, исемнәрен әйтә бара.)
Бала.
Чың-чың итеп чыңлыйлар
Толымнарда чулпылар.
Иңбашына кадәр төшкән
Матур көмеш алкалар.
Тәрбияче. Болар барысы да бизәнү әйберләре. Татар хатын-кызлары зәвык белән киенгәннәр, бизәнү әйберләрен килешле итеп куллана белгәннәр. Безнең әби-бабаларыбыз әдәпле, кунакчыл, ачык йөзле, бик тырыш булганнар, эш яратканнар. Шуның белән бергә күңелле итеп ял да итә белгәннәр. Минҗамал әби, яшь чакларыңны искә төшереп, матур читекләреңне киеп бер биеп тә күрсәтәсеңме?
Әби. И, белмим шул, картайдык бит инде... (Биеп ала.) Яшь чакта биедек тә, җырладык та, эшләдек тә, аллага шөкер. Аулак өйләр, кичке уеннар уздыра идек.
Тәрбияче. Әйдәгез әле балалар, без дә “Чума үрдәк, чума каз” уенын уйнап алыйк. (Җыр-биюле уен башкарыла.) Рәхмәт сиңа, Минҗамал әби, бик күңелле булды кунакта. Сезгә ошадымы, балалар?
Балалар. Әйе.
Әби. Сандыгымда балаларга күчтәнәчем дә бар әле. (Балаларга конфетлар өләшә.)
Балалар. Рәхмәт. Сау булыгыз, исән-сау торыгыз!
Әби. Рәхмәт, балакайлар, тагын кунакка килегез!