Яман гадәтләр
(Тәмәке тарту һәм эчкечелеккә каршы тәрбия сәгате)
Фәния ГАЛИЕВА,
Мамадыштагы 2 нче лицейның башлангыч сыйныф укытучысы

Максат.
1) Тәмәке тартуның һәм эчкечелекнең асылын ачу, укучыларны бу начар гадәтләрдән кисәтү, сәламәт яшәү рәвеше булдыру.
2) Пассив тәмәке тарту турында төп мәгълүмат бирү, тәмәке тартуның кешенең тышкы кыяфәтенә тәэсире турында сөйләү.
3) Исерек кешене очратканда, үз-үзеңне ничек тотарга кирәклекнең конструктив ысулларын өйрәтү.
Җиһазлау. Компьютер, плакатлар, кисәтү билгеләре, реклама кәгазьләре.
Дәрес барышы.
Оештыру өлеше.
- Исәнмесез! Дәресне елмаеп исәнләшүдән башлыйк.
(Укучылар мәктәптә, урамда һ. б. урыннарда дөрес итеп исәнләшү кагыйдәләрен кабатлыйлар)
- Акыл ияләре, күренекле шәхесләрнең әхлак турында канатлы сүзләре, афоризмнары бик күп, шуларның кайберләрен искә төшереп үтик әле: 
а) Гомерен югалтырга туры килсә дә, әхлаклы кеше, дуслары, туганнары һәм Ватаны өчен, күп нәрсә эшли. (Аристотель, грек философы.)
б) Әхлак – кешеләр арасында мөнәсәбәтләр һәм шул мөнәсәбәтләрдән туган бурычлар турындагы фән ул. (Гольбах, француз философы.) 1 нче слайд.
- Әхлаклы кеше нинди сыйфатларга ия булырга тиеш. 
(Намуслы, гыйлемле, шәфкатьле, көнчел түгел, хезмәт сөючән, акыллы, тугры, туры сүзле, туган илен һәм туган телен яратучы, яман гадәтләр белән шөгыльләнмәүче һ. б. )
- Татар халкының әхлаклылык һәм сәламәтлек турында күп кенә мәкальләре бар. Мәсәлән, Сәламәт тәндә сәламәт акыл. 2 нче слайд. Сез бу мәкальне ничек аңлыйсыз?
- Зарарлы һәм яман гадәтләр итеп нәрсәләрне күрсәтер идегез? Тәмәке тарту турында нинди фикерләрегез бар? (Тәмәке тартучы кешенең үпкәләре карала, йөрәге еш тибә, күз астында зәңгәрсу түгәрәкләр барлыкка килә. Тешләре саргая, бозыла башлый, авызыннан начар ис килә.Тәмәке кешене агулый, авыруга әйләндерә. Кеше аннан башка тора алмый башлый. Аңа торган саен күбрәк тәмәке кирәк була башлый. Тәмәке тартучы кеше үзе янындагы кешеләргә дә зур зыян сала.)
- Тәмәке тарту ни өчен куркыныч? (Аның составында никотин бар. Бер “тәмәке” кеше гомерен уртача 7 минутка кыскарта. Бер тәмәкедәге никотин - куянны, 20 тәмәкедәге никотин атны үтерә.) 
Такта янына өч укучы чыга. Алар кулларына “Бронхит”, “Яман шеш”, “Туберкулёз”сүзләре язылган плакатлар тоткан.
Укучы. Без тәмәке тартучы кешеләрне хөрмәт итәбез. Андый кешеләр булмаса, без эшсез калыр идек. Әнә никотин дустыбыз ашкайнату, нерв системасын, йөрәк-кан тамырларын җимерә. Тәмәке төтенендә булган феноллар исә яман шеш авыруын китереп чыгара. Тәмәке төтенендә иң пычрак һавада булганнан мең тапкыр күбрәк зарарлы кисәкчәләр бар. Без тартучыларның сафлары артуын телибез.
Тәмәке тарту нәтиҗәсендә барлыкка килә торган авырулар турында сөйләү. Мәсәлән, туберкулез – төрле микробактерийлар китереп чыгара торган йогышлы үпкә авыруы һ.б.
Тәмәке тартырга ярамаганны аңлаткан кисәтү билгесе күрсәтелә. 3 нче слайд.
- Бу билгене кайларда күргәнегез бар?
- Сез аны кайларга куяр идегез?
- Ни өчен мәктәпкә куяр идегез?
- Алкоголь турында нәрсә әйтә аласыз? 
(Исерткеч (спиртлы) эчемлекләр бик зыянлы, зарарлы. Бердән, алар организмны какшата, иммунитетны көчсезләндерә, бавыр чире — алкоголь циррозы кебек авыруларга сәбәпче була. Икенчедән, гаиләләр таркала, балалар ятим кала; өченчедән, җәмгыять тормышы бозыла. Эчкечелек аркасында төрле фаҗигалар килеп чыга.)
- “Аракы - акча түләп алган агу” дигән безнең бабаларыбыз. (“Аракы акылны утсыз да яндыра.”, “Аракы сүзне озынайта, гомерне кыскарта.” һ.б.)
Дүрт укучы чыга.
1 нче укучы. Минем исемем - Исерек. Мин дөньяда барысыннан да көчле. Аякларым, зәгыйфь булсалар да, бик озын, ә ашказаным төпсез, телем йөгәнсез, карашларым оятсыз.
2 нче укучы. Минем исемем - Исерек. Әгәр һөнәрче минем белән дуслашса, мин аның акылын алам, яшьлеген урлыйм, аны чын эчкече ясыйм. Мин аңа тормышында иң бәхетсез көннәр бүләк итәчәкмен: ул үз һөнәрен ташлаячак, аракы эчү сәбәпле, тормышында яхшылыклар күрмәячәк.
3 нче укучы. Минем исемем - Исерек. Әгәр сәүдәгәр минем белән дуслашса, аны ярлы һәм мескен хәлгә төшерәм. Ул ертык киемнәрдән, тишек ботинкалардан йөри башлаячак. 
- Балалар, исерек кеше очраганда, үз-үзеңне тоту кагыйдәләрен белү зарур: исерек кеше күренсә, аңа таба бармаска, әңгәмә кормаска, әгәр дә бәйләнсә, ярдәм сорап кычкырырга.
Тәмәке һәм исерткеч (спиртлы) эчемлекләргә багышланган реклама кәгазьләре эленә. Сорау-җавап тәртибендә аларга бәйле фикер алышу оештырыла.
1) Бу рекламалар безне нәрсә белән җәлеп итә?
2) Анда нәрсәләр ясалган, кемнәр төшерелгән?
3) Ни өчен реклама бирелә торган товарның уңай яклары гына күрсәтелә.
4) Текстларда иң яхшы, искиткеч, гаҗәеп кебек сүзләр нинди максат белән кулланылган?
5) Бу товарны җитештерүчеләр ни өчен аларга реклама бирә?
6) Рекламадагы кеше ни өчен һәрвакыт тәмәкене ләззәтләнеп тарткан кыяфәттә була?
7) Рекламада матур, яшь, сәламәт кешеләрне төшерүнең сәбәбе нидә?
- Балалар, сез аларга нинди “кире” реклама ясар идегез. (Фикерләр телдән әйтелә.)
Видеофильм карау. (Фильм буенча фикер алышу.)
Йомгаклау. 
- Без бүгенге тәрбия сәгатендә нәрсәләр белдек? Әгәр дә сезгә тәмәке тартып карарга кушсалар нишләр идегез?
- Ни өчен кайбер балаларның тәмәке тартып карыйсылары килә?
- Сезнең кебек таза-сау балалар нәрсә белән шөгыльләнергә тиеш?
Дәрескә гомуми нәтиҗәләр чыгарыла.
Брошюралар таратыла.
Өй эше. Дәрес темасына бәйле төзелгән анкеталар таратыла һәм аларны тутырып килергә кушыла.