Джоуль-Ленц законы  –  көндәлек тормышыбызда
Әлфия НИГЪМӘТУЛЛИНА,
Кукмара районы Мәмәшир урта мәктәбенең физика укытучысы
 Максат. Үткәргечләрнең электр тогы узганда  җылынуын өйрәнүне  дәвам иттерү, Джоуль-Ленц законының көндәлек тормышыбызда кулланылышын өйрәнү. Мәсьәләләр чишү  күнекмәләрен булдыру, фикерләү сәләтен, мөстәкыйльлекне үстерү. 
Җиһазлау. Компьютер, телевизор, магнитофон, спираль-резистор, өзгеч, амперметр, ток чыганагы – эксперименталь бирем өчен , тестлар, кроссвордлар; дәреслек (А.В.Перышкин. Физика, 8  сыйныф, §54), В.И.Лукашек, Е.В.Иванов. Физикадан мәсьәләләр җыентыгы.
Дәрес барышы .
I.	Оештыру өлеше.
II. Өй эшләрен тикшерү.
1 . Укучыларга тест биремнәре бирелә:
      Тест.
1. Ток зурлыгы 2 А булган чылбырдагы реостатның каршылыгы 5 0м. Ул 20 с та күпме җылылык аерып чыгара?
А. 4 Дж   Б. 20 Дж    В. 200 Дж   Г. 400 Дж
2. Кайсы формула Джоуль-Ленц законына туры килә?
А. А =  IU t   Б. Р = UI    В. I = U/R   Г. Q = IІ Rt    Д. R = ρl/S.
3.  Кайсы формула чылбыр бүлемтеге өчен Ом законына туры килә?
А. А =  IU t   Б. Р = U I   В. I = U/R  Г. Q = IІ Rt  Д. R = pl/S.
4. Аркылы кисеме һәм озынлыгы бертөрле булган өч үткәргеч: бакыр, алюминий, никель чыбыклар ток чыганагы  чылбырына тоташтырылган. Аларның кайсысы ныграк җылыныр?
А.  Бакыр   Б. Алюминий   В. Никель   Г. өчесе дә бер төрле.
2. Бер укучы тактада мәсьәлә чишә.
Мәсьәлә. Чылбырдагы көчәнеш 4 В, чылбырдагы резисторның каршылыгы 2 Ом. 2 минутта күпме җылылык аерылып чыга?
3. Тест җавапларын һәм мәсьәләнең җавабын тикшерү.
 Тест: 1) Г.  2) Г. 3) В.   4) В.
  Мәсьәлә: Q= 960 Дж.
III. Актуальләштерү.
Укытучы.Укучылар, без сезнең белән тест сорауларына җавап бирдек, мәсьәлә чиштек. Без нинди формуладан файдаландык. (Слайд 2)
 Укучылар.  Q = IІ Rt.
 – Ул нинди закон?
–  Джоуль-Ленц законы.
– Ни өчен Джоуль-Ленц законы дип йөртелә?
– Чөнки әлеге закон инглиз галиме Доуль һәм рус галиме Ленц тарафыннан бер-берсенә бәйсез рәвештә ачылган, шуңа да Джоуль-Ленц  законы дип атала.
	– Сорауларга бик яхшы җавап бирдегез, ә хәзер яңа материалны өйрәнергә күчсәк тә була.
IV. Яңа теманы аңлату (слайдлар  ярдәмендә).
Укытучы. Укучылар, бүгенге дәресебезнең темасы «Джоуль-Ленц    законы –көндәлек тормышыбызда» дип атала. (1-3 нче слайдлар)
4.2. Дәресебезнең максаты – Джоуль-Ленц законының көндәлек тормышта кулланышын өйрәнү.
4.3. План  белән таныштыру 
Укытучы : дәресебез түбәндәге план буенча үткәреләчәк .
1.	электр белән яктырту приборлары.
2.	электр белән җылыту приборлары.
3.	авыл хуҗалыгында үткәргечләрнең җылынуын куллану.
4.4. Дәрескә сорау кую:
Слайд 2 буенча  Джоуль-Ленц законын тагын бер кат искә төшерәбез.
Җавап :  Q =IІ Rt
Сорау : бу формуланы без көндәлек тормышыбызда кайларда кулланабыз?
-	Укучылар җавабын тыңлау .
Укытучы : Слайд 3 буенча.
•	Электр белән яктырту лампаларында.
•	Электр җылыту приборларында.
4,5. Ә хәзер без сезнең белән электр яктырту приборлары белән танышырбыз.
Кыздырма кыллы лампа.
 (Укытучы 4 нче слайд буенча сөйли)
Хәзерге кыздырма кыллы лампаларның төп өлеше нечкә генә вольфрам чыбыктан ясалган спиральдән гыйбарәт. Вольфрам – авыр эрүчән металл, аның эрү температурасы 3387єС. Кыздырма кыллы лампаның вольфрам кылы 3000єС ка кадәр җылына, ул мондый температурада ак төскә кергәнче кыза һәм бик якты булып яна. Спиральне пыяла колбага урнаштыралар һәм, кыл янып өзелмәсен өчен, колба эчендәге һаваны насос белән суыртып алалар. Ләкин вакуумда вольфрам бик тиз парга әйләнеп нечкәрә һәм шактый тиз янып өзелә. Вольфрамның тиз парга әйләнүен тоткарлау өчен, хәзер лампаларга азот газы, ә кайчакта инерт газлар – криптон яки аргон тутырыла. Газ молекулалары вольфрам молекулаларының кылдан чыгуын, ягъни кызган кылның таркалуын тоткарлый.
Рәсемдә газ тутырылган кыздырма кыллы лампа күрсәтелгән. Спиральнең (1) очлары ике чыбыкка эретеп ябыштырылган, бу чыбыклар, пыяла аша үткәрелеп, лампа цоколенең (2) металл өлешләренә ябыштырылган: чыбыкның берсе –цокольнең винт сырына, ә икенчесе винт сырыннан изоляцияләнгән цоколь төбенә ябыштырылган.
Лампаны, электр челтәренә тоташтыру өчен, патронга  борып кертәләр. Патрон эчендә лампа цоколенең төбенә тиеп торган пружиналы контакт (4) һәм лампаны тотып торучы винт сыры (5) бар. Патронның пружиналы контактының һәм винт сырының клеммаларына чылбырдан килүче үткәргечләр тоташтырыла.
Промышленность 220 һәм 127 В ка (яктырту челтәре өчен), 50 В ка (тимер юл вагоннары өчен) 12 һәм 6 В ка (автомобильләр өчен), 3,5 һәм  2,5 В ка (кесә фонарьлары өчен) исәпләп эшләнгән кыздырма кыллы лампалар чыгара.
Рус инженеры А.Лодыгин һәм Америка уйлап табучысы Т.Эдисон кыздырма кыллы лампалар ярдәмендә электр тогы белән яктыртуның пионерлары була.
5 нче слайд  буенча кыздырма кыллы лампаларның төрләре белән таныштыру.
6 нчы слайд. Видеофрагментлар. 1С Образование 4 дискы буенча видеофрагментлар карау.
•	Слайд-шоу: «Кыздыру лампалары».
•	«Кыздыру лампаларында ток эше» видеоролигы.
Слайд-шоу: «Яктырту лампаларында электр энергиясенең үзгәреше». (5-6 нчы слайдлар) 
Ә хәзер электр белән җылыту приборларына тукталыйк. (7 нче слайд  буенча аңлатыла.)
Токның җылылык тәэсире электр белән җылыту приборларында һәм җайланмаларында файдаланыла. Көнкүрештә электр плитәләре, үтүкләре, чәйнекләре, су кайнаткычлары бик киң кулланыла. Токның җылылык тәэсире сәнәгатьтә корычның махсус сортларын һәм күп кенә башка металларны кою, электр ярдәмендә эретеп ябыштыру өчен файдаланыла. Авыл хуҗалыгында электр тогы белән теплицаларны, терлек азыгы парландыру аппаратларын, инкубаторларны җылыталар, ашлык киптерәләр. 
Электр белән җылыту приборларының төп өлеше – җылыткыч элемент. Җылыткыч элемент чагыштырма каршылыгы зур булган үткәргечтән тора һәм ул кызуга чыдам булырга, бик югары температурага кадәр (1000 – 1200єС) җылытканда да таркалмаска тиеш. Моның өчен күбесенчә никель, тимер, хром һәм марганец эретмәсе – нихром кулланыла. Нихромның чагыштырма каршылыгы р = 1.1 Ом ммІ/м, ягъни бакырның чагыштырма каршылыгыннан 70 тапкыр чамасы артыграк. Нихромның чагыштырма каршылыгы зур булуы аннан бик уңайлы кечкенә генә җылыткыч элементлар ясарга мөмкинлек бирә.
Җылыткыч элементтан нихром чыбык яки тасма кызуга чыдам материалдан –слюдадан, керамикадан ясалган пластинкага чорнала. Мәсәлән, электр  үтүгенең җылыткыч элементы нихром тасмадан гыйбарәт, ә ул тасмадан үтүкнең табаны җылына.
Укытучы: Джоуль-Ленц законы авыл хуҗалыгында да киң кулланыла. (8-10 нчы слайдлар)
Бер укучы «Инкубатор, аның төзелеше һәм эшләү принцибы» дигән темага чыгыш ясый. сөйли.
Сорау: Тагын кайларда кулланыла ?
Җавап: теплицаларда.
Доклад:”Теплицалар” ( бер укучы сөйли )
	Физкультминут
- Ә хәзер аргансыздыр, әйдәгез, ял итеп алыйк (Магнитафонда көй җибәрелә, укучылар өчен физкульт минут үткәрелә)
V. Яңа материалны ныгыту.
Ә хәзер, укучылар дәфтәрләрне алабыз , числоны , теманы язабыз.
5.1. Ә хәзер эксперименталь мәсьәлә эшлибез.
Мәсьәлә. Схемадан файдаланып, чылбыр җыярга һәм 1 минутта спиральгә электр тогы биргән җылылык микъдарын табарга.
Һәр өстәлгә приборлар куелган. Укучылар чылбыр җыя һәм җылылык микъдарын исәпләп чыгара. Җаваплар тикшерелә. Җаваплар төрле-төрле.
Сорау. Ни өчен җаваплар төрле?
Җавап. Чөнки спираль – ризисторның каршылыклары төрле.
Укытучы. Димәк, укучылар, җылылык микъдары Q каршылык R га бәйле, ягъни каршылык артканда җылылык микъдары арта.
Сорау. Каршылык нинди зурлыкларга бәйле?
Җавап. Үткәргечнең чагыштырма каршылыгына, озынлыгына, аркылы кисем мәйданына.
Сорау. Каршылык табу формуласын әйтегез.
Җавап. R = рl/S 
5.2. Ә хәзер , укучылар , телдән мәсьәләләргә җавап бирәбез.
Мәсьәләләр җыентыгын ачабыз һәм № 1443, 1444, 1448 нче мәсьәләләрне укып җавап бирәбез.
1443 нче мәсьәлә. Ремонтлаганда электр плитәсенең спирален бераз кыскартканнар. Плитәне электр тогы челтәренә тоташтырсалар, бу вакытта аның кызуы һәм егәрлеге үзгәрәме ?
Җавап.  Кимер.
1444 нче мәсьәлә. Кесә фонаре батареясына  бердәй ике лампочканың берсен –тимер чыбык, икечесен бакыр чыбык белән тоташтырганнар. Озынлыклары, кисеме төрле. Кайсы кызу янар?
Җавап. Бакыр чыбык белән тоташтырылганы.
1448 нче мәсьәлә. Ни өчен электр плитәсенә ток үткәрүче чыбыклар плитәдәге спираль сыман бик нык кызмый?
Җавап. Чагыштырма каршылыгы түбән.
5.3. Ә хәзер № 1451 нче мәсьәләне дәфтәрләргә язып эшлибез.
Соңыннан бер укучы такта янында эшли . Җаваплар тикшерелә.
VI . Өйгә эш бирү.
6.1.§ 54 не укып , эчтәлеген сөйләргә әзерләнергә.
6.2. Кроссвордлар өлешенә, шул кроссвордлардан чишеп килергә.
Кроссворд “Электр белән җылыту приборлары”
Һәр юлга бер электр белән җылыту приборы язарга.
1			
2				
3					
4						
5						
6						
7							
8								
9								
10									
11											

VII. Дәресне йомгаклау, гомумиләштерү.