Вулканнар. Кайнар чишмәләр, гейзерлар.
(VI сыйныфта география дәресе)
Зимфира МИРСАИТОВА,
Зәй районы Түбән Биш урта мәктәбенең география укытучысы
Максатлар: литосфера темасы буенча белемнәрне тулыландыру; укучыларга вулканнар, гейзерларнын барлыкка килу сәбәпләрен, аларнын төзелеше һәм төрләре турында анлату; укучыларның карта белән, өстәмә Интернет-ресурслар белән эшләү күнекмәләрен үстерү; фәнгә карата кызыксыну уяту.
Җиһазлау: Интернетка тоташкан компьютер, видиопроектор, проекцияләучүе экран, дәреслек, физик карта, атлас.
Дәрес барышы.
I. Оештыру моменты. Дежур укучы белән әңгәмә. Күтәренке кәеф булдыру.
II. Узган дәрес материалын үзләштерү дәрәҗәсен тикшерү.
А) Төгәл билгеләмә бирү күнекмәләрен ныгыту, терминнар белән эш. Экранда түбәндәге терминнар бирелә:
- эпицентр, җир тетрәү учагы (очаг), җир тетрәү көче, сейсмограф, сейсмолог, горст, грабен.
Укучылар терминнарга билгеләмә бирәләр.
Б) Сорауга ачык, дөрес җавап бирү күнекмәләрен ныгыту. Сорауларга җавап тыңлана.
- нәрсә ул җир тетрәү?
- җир тетрәү көчен үлчәү берәмлеге, Рихтер шкаласы нәрсә ул?
- җир тетрәүне барлыкка китерүче сәбәпләрне аңлатыгыз?
- безнең Республикада җир тетрәү булырга мөмкинме? Ни өчен?
- җир тетрәүне булдырмый калып буламы, булмаган очракта нинди чаралар күрелергә тиеш?
В) Карта белән эш.
Тектоник картада һәм физик карталарда җир тетрәүләр булырга мөмкин булган урыннарны күрсәтегез.
III. Яңа дәрес материалы өйрәнү.
Укытучы. Укучылар, без сезнең белән литосферада бара торган процессларны өйрәнүне дәвам итәбез. Бүгенге дәрестә табигатнең иң шомлы һәм серле күренешләреннән булган ВУЛКАННАР һэм ГЕЙЗЕРЛАР белән танышырбыз.
Балалар, нәрсә ул ВУЛКАН? Сез аңа нинди билгеләмә бирер идегез? (Жаваплар тыңлана.) Дөрес, ВУЛКАН - янар тау ул.
Табигатнең бу күренешенә ВУЛКАН дигән исем кем хөрмәтенә бирелгән?
Шул турда иптәшегезнең чыгышын тыңлап китик әле.
Укучы алдан кушу буенча, өстәмә материаллардан борынгы римлыларда ут һәм тимерчелек алласы башта ГЕФЕСТ дип йөртелгән, аннары ВУЛКАН дип атала башлаган булу турында чыгыш ясый. (Тыңланган информация буенча кыска гына фикер алышу.)
-	Видеопроектор аша http://km.edu.tatar.ru сылтамасы буенча Кирилл и Мефодий электрон белем тупланмасыннан VI сыйныф географиясе өчен 24 нче дәрес экранга бирелә.
-	Экранда 1 нче слайд. ВУЛКАНГА билгеләмәне өйрәнү. Слайд сорауларына җавап бирү.
-	Экранда 2, 4 нче слайдлар. Слайд буенча лава, вулканик тузан, магма, вулкfник бомба терминнарын өйрәнү, дәфтәргә язып кую.
Укытучы. Ә хәзер вулкан төзелеше белән танышып китик. Дәреслекнең 49 нчы битендәге 31 нче рәсемне өйрәнәбез.
Экранда 5 нче слайд. Вулкан ату моделен карау, дикотрның аңлатмасын тыңлау.
Укытучы. Ә хәзер дәфтәрләргә вулкан төзелешенең схемасын ясап куябыз. (Терминнарны русча һәм татарча истә калдырыр өчен, схемада ике телдә дә языла.)
 http://www.youtube.com/watch?v=EJDgaaYkHiU&feature=related сылтамасы буенча экранга вулкан турында видеоролик бирелә.
Видеоролик буенча сораулар:
- вулканнарның төзелеше буенча нинди төрләре була?
- алар ничек барлыкка килә? Видеороликта исемнәре аталган вулканнарны картадан табып күрсәтү.
http://km.edu.tatar.ru. Кирилл и Мефодий электрон белем тупланмасы буенча 24 нче дәреснең 8,9 нчы слайдлары. Вулканнарның формалары белән танышу. Аларның барлыкка килүен аңлату.
Аңлатмаларны уку. Вулканнар схемасын дәфтәргә язу.
                  Вулканнар

 Конуссыман 		Щитсыман

http://km.edu.tatar.ru 9, 10 нчы слайдлар буенча вулкан типларын өйрәнү
- нинди вулканар ата торган яки хәрәкәттәге вулканнар дип атала?
(Схеманы дәфтәргә язу)
Вулканнар

 Ата торган 		Сүнгән 

Укытучы. Кешелек тарихында атышы күзәтелгән вулканнар- ата торган вулканнар дип атала. Җирдә ата торган вулканнарның күпчелеге Тын океан ярлары буенда урнашкан. Океан төпләрендә дә вулканнар бик куп. Бүгенге көндә безнең планетада 800 атучы вулкан исәпләнә.Әгәр вулкан конусы океан өстенә чыгып тора икән, бу очракта вулкан утравы барлыкка килә. Мисал итеп, Гавай утраулары атарга мөмкин. (Физик картада утрауларны табарга.)
Әгәр вулканның атканын җирдәге кешелек хәтерләмәсә, мондый вулканнар сүнгән вулкан дип атала. (Килиманджаро, Эльбрус.)
- http://school-collection.edu.ru/catalog/search сылтамасы буенча ЦОР коллекцисе материалларын ачабыз. Бүгенге көндә атып торучы вулканнар белән танышабыз. Ключевская Сопка, Шевелуч вулканнары.
- http://km.edu.tatar.ru Кирилл и Мефодий электрон белем тупланмасы буенча слайд №7. Тын океан утлы боҗрасын өйрәнү. Ул зона бүгенге көндәге иң төп вулканизм зонасы булып тора Ни өчен? (укучыларның җавапларын тыңлау. Җирнең геологик картасын файдаланып, сәбәпләрен аңтлату.)
- Укытучы. Балалар, сүнгән дип аталган кайбер вулканар кайвакыт хәрәкәткә килә башлый. Шундый вулканнарга мисал булып Везувий тора. Ул, йөзәр ел буе “йоклаганнан” соң, б.э.ның 79 елында көтмәгәндә ата башлый һәм якын – тирәдәге Рим шәһәрләрен – ПОМПЕИ, ГЕРКУЛАНУМ һәм СТАБИЯНЕ юк итә (Экранда К.Брюлевның “Последний день Помпеи” дигән картинасы)

Укытучы. Ата торган һәм сүнгән вулканнар булган өлкәләрдә җир асты сулары магма җылысы белән җылына һәм алар кайнар чишмәләр булып җир өстенә чыгарга мөмкин. Кайбер кайнар чишмәләр билгеле бер вакыт саен кайнап торган су һәм пар атып тора. Периодик рәвештә атып торучы чишмәләр гейзерлар дип атала.
http://km.edu.tatar.ru / Кирилл и Мефодий электрон белем тупланмасы буенча 24 нче дәреснең 12, 13 нче слайды экранга бирелә.
14 нче слайдта Камчатка ярымутравындагы гейзерлар турындагы видеороликны карау ( диктор тавышы белән)/ Гейзерлар ничек барлыкка килә соң?
15 нче слайдта “атып торучы гейзер” моделен өйрәнү.
http://www.youtube.com/watch?v=EJDgaaYkHiU&feature=related сылтамасы буенча видеоролик экранга бирелo. Гейзерлар барлыкка килү турында аңлатма тыңлана.
Укытучы. Хәзер гейзерлар АКШта Йеллоустон милли паркында (иң биеге “Пароход” дип атала), Яңа Зеландиядә, Исландиядә һәм Россиядә Камчатка ярымутравында очрый.
IV. Рефлексия. Дәрес материалын ныгыту.
1. Вулканнарны өйрәнеп, галимнәр Җирнең тирән катламнарын өйрәнәләр.
2. Берничә тапкыр ату нәтиҗәсендә лава һәм вулкан көле катламнар булып җыела һәм төрле формалардагы вулканик таулар барлыкка китерәләр.
3. Вулканнар литосфера плиталары чикләрендә урнашалар. Алар урта океан сыртларына һәм тауларның җыерчыклы өлкәләренә туры киләләр.
4. Вулканизм өлкәләрендә минераль һәм термаль сулар туплана һәм фонтан булып атучы чишмәләр - гейзерлар күзәтелә.
V. Өйгә эш. Дәреслек буенча 19 нчы параграфны өйрәнергә, сорауларга җавап бирергә. Контурлы карталарга Җирнең вулканизм өлкәләрен төшерергә. Интернет материаллары буенча һәр укучы бер вулкан яки гейзер турында чыгыш әзерли.