Безнең авылның чишмәләре
(Сыйныф сәгате)
 Гыйбадуллина Ильмира Габделхак кызы,
Арча районы “Түбән Мәтәскә урта гомуми белем мәктәбе”муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесенең «Мөндеш башлангыч гомуми белем мәктәбе”филиалы
Максаты һәм бурычлары:
1. Үзебез яши төбәктәге чишмәләр, аларның микротопонимикасын өйрәнү, чишмәләр турында материал туплау.
2. Чишмәләрнең нинди урыннардан тибеп чыгуларын өйрәнү.
3. Суның табигый байлык булуын, изге җир икәнлеген аңлау, сакчыл караш тәрбияләү.
Җиһазлау: проектор, компьютер, плакатлар, җырлар язылган диск
I. Оештыру өлеше.
- Исәнмесез укучылар! Без бүген авылыбыз чишмәләренә сәяхәткә чыгабыз. Сәяхәтебезнең максаты: үзебез яши төбәктәге чишмәләр, аларның тарихын өйрәнү,чишмәләрнең нинди урыннардан тибеп чыгуларын белү.
Ә хәзер үзебезнең район язучысы Гомәр ага Бәширов сүзләренә, Сара Садыкова көенә иҗат ителгән “Җидегән чишмә” җырын тыңлап үтик.
II. Төп өлеш.
Сәяхәтебезнең 1 нче тукталышы – “Туган авылым”. Туган авылыбызның матурлыгын бергәләп күзәтик. (Слайд 2)
Безнең Мөндеш авылында 130 хуҗалык бар. Төп ике урамнан торган, озынлыгы ике чакрымга сузылган авылым “Ия” дип атаган инешнең сул ягына урнашкан. Инешнең ике ягында да таусыман калкулык бар. Авыл утырган сул ягы – “Тәүшәм”, ә уң ягы “Нарат” дип атала. Авыл тирәли булган ерганаклар 70-80 нче елларда утыртылган нарат полосалары белән әйләндереп алынган. Шуның нәтиҗәсендә авыл кырыенда кечкенә генә урман барлыкка килде. Инеш буенда үскән наратлар, өянкеләр, таллар һәм өй тирәсенә утыртылган башка төр агачлар белән тулыланып авылыбыз яшеллеккә күмелде. Авылыбызның гүзәллеге турында үзебезнең авыл кешесе Рәсих Шәмсетдин язган шигырьне тыңлыйк әле. Ул “Туган авылыма” дип атала. (Слайд 3)
Дастаннарга кергән Казан арты,
Туган җирем – Арча төбәге.
Туган авыл газиз, шуңа һәрчак, 
“Мөндешем!” дип тибә йөрәгем.
Тау башында үскән мәгърүр, зифа
Наратларым, кайт, дип шаулыйлар.
Газизләрем, минем юксынуны
Бары алар гына аңлыйлар.
Үз туганым кебек якын миңа,
Туган авыл, синең һәр кешең.
Әткәм-әнкәм, наратларым көтә, 
Кайтам әле сиңа, Мөндешем!
2 нче тукталыш – “Чишмәләр”. (Слайд 4)
Чишмәләр кечкенә генә булсалар да табигатькә җан өрүчеләр, елга, күл, инеш, диңгез һәм океаннарга тормыш өрә торган табигать байлыклары. Алар турында “Ат түгел – чаба, урман түгел шаулый; ага-ага агып бетә алмый, чаба-чаба чабып җитә алмый; башы – тауда, аягы – диңгездә”, дигән табышмаклар бар. Бу табышмаклар чишмәләрнең җитез, йөгерек, кешеләргә хезмәт итүче чыганаклар икәнен дөрес сурәтли. Алар табигатьнең төрле урыннарыннан, гадәттә тау арасыннан, яки тау итәгеннән бәреп чыккан. Чишмәләр үзләренең төрлелеге белән шаккатыралар. Аларның сулары да төрлечә: ургып, салмак, уртача, шаулап, кайнап ага. Ә суларының тавышы? Тыңлап торсаң гаҗәпкә каласың
Без яшәгән Мөндеш авылы да чишмәләр, инеш, елга-күлләргә бай. Авылыбызның көньягында “Зыйрат” чишмәсе бар. Аның суы күпер төбендәге ерганактан астан ургылып чыга. Соңгы елларда суын алуы уңайлырак булсын өчен тимер бетон труба куелды. Аңа зират почмагыннан салынган сукмак алып төшә. Шул тирәдә яшәүчеләр, аннан әле дә файдаланалар,чишмәне чиста һәм төзек тоталар, ”суы бик йомшак, тәмле”, -диләр. (Слайд 5)
Ял минуты: Җыр тыңлау “Чишмә ” (М.Җәлил сүзләре, Җ. Фәйзи көе)
Үзенең мул, тәмле һәм шифалы суы белән дан тоткан, авыл халкына бик күп еллардан бирле файда китерүче, нарат тау башыннан ук торба белән авыл эченә чыгарылган чишмә - “Тәһау” чишмәсе дип атала. Шул чишмәнең күршесендә яшәгән Тәһау исемле бабай аны карап, тәртиптә тоткан һәм шул хөрмәткә чишмәгә аның исемен кушканнар. Авылыбызның мөхтәрәм кешесе Җәләлиев Илсур абый бу чишмәләр турында менә нәрсәләр сөйли: “Мин мәктәптә укыганда, бер-ике тапкыр әти белән торбасын рәтләргә туры килгән иде. Әле ул вакытта тау итәгендә аның бурасы да бар иде. Суы бик зур басымлы иде. Инеш аша чыгырылган торбасын тутырып ага иде. Хәзер суы бераз кимеде”. Соңгы елларда бик матур бура эшләтеп куелды. (Слайд 6)
Әлеге чишмәдән бераз өстәрәк, төньяктарак, бик борынгы чишмә “Нарат” чишмәсе ага. Ул нарат тавының итәгеннән чыкканга шул исемне алган. Бу чишмә авылның нәкъ уртасында булганга, аннан бик күпләр файдалана. Инеш аша басма салып, шул тирәдә яшәүчеләр карап, тәртиптә тоталар. (Слайд 7)
“Илшат” чишмәсе “Нарат” чишмәсеннән астарак. Бу чишмә әле бик яшь. Аны Вәлиев Илшат Хәйдәрҗан улы үзләре турысындагы тау итәгеннән чыккан чишмәне чистартып, улак куеп, төсле калайдан җыйнак кына бура ясап, җан өрде. (Слайд 8)
Авылыбызның югары очында, төньякта борынгы чишмәләрнең тагын берсе – “Тегермән” чишмәсе дип атала. Элекке заманнарда бу урында буа буып, тегермән тотканнар. Еллар үткәч, буа китә, ул урында бүгенге көндә дә су эчендә субай калдыклары тырпаеп тора. Әлеге чишмәне тегермәнне төзүчеләр ачкан дигән фараз бар. Моңа дәлил булып таш арасына су юлын ачу өчен кагылган тимер чөй табылуы раслый. Бу чишмә дә инешнең авыл ягына шланг белән чыгарылган. Бүгене көндә чишмәне изге җанлы кеше Җәләлиев Илсур абый Рәфкать улы тәртиптә тота. Ул күпсанлы вак чишмә юлларын кушып, суын киңәйтте. Чишмәне тимер корылма белән әйләндереп алды, аңа күгәрми торган торбадан манара утыртты. Суга караңгыда килүчеләргә маяк булсын дип, манарага кояш батареясы белән туенучы җайланма куйды. Элек куелган бактан шланга белән төшереп, кечкенә генә фонтан да ясады. Чишмә янындагы су аркылы чыгып йөрү өчен тимердән басма салды. Суга килгәч, ял итеп алырга утыргыч та ясалган. (Слайд 9)
Ял минуты: Җыр тыңлау “Тау чишмәсе” (К.Даян сүзләре, М.Вәлиев көе)
Авылның төньяк-көнбатышындагы “Балтаборау” дип аталган ерганакта тагын бер мул сулы чишмә бар. Ул “Шалтыравык” дип атала. Чыннан да, әгәр игътибар итеп тыңласаң, аның мул суы шалтырап ага. Бабайлар сөйләве буенча, аны “Изгеләр” чишмәсе дип тә йөртәләр. Элеккеге заманнарда безнең авыл аша атлы олаучылар юлы узган. Аның бер башы Казан каласына, икенчесе Мари Иленә илтә торган булган. Менә шул юлдан атлы олаулар белән сәүдә иткәннәр. Шул юлдан баручы ике мосафирны юлбасарлар талап, үтереп ташлыйлар һәм шул урында көчле чишмә бәреп чыга. Шул сәбәпле чишмә “Шалтыравык” дип аталып килә. (Слайд 10)
“Шалтыравык” чишмәсеннән түбәнрәк, күпер төбендә яңа чишмә барлыкка килде. Аны олы җанлы Илдар абый Гыйлмулла улы Гарифуллин ясап, чистартып, койма белән әйләндереп куйды. Бу чишмә “Илдар” чишмәсе дип атала. (Слайд 11)
3 нче тукталыш - “ Шигъри мизгелләр” (Слайд 12)
- Укучылар, мин сезгә өй эше биргән идем. Язучыларыбызның чишмәләргә багышлап иҗат ителгән шигырьләрен ятларга яки сәнгатьле укырга. Ә хәзер әйдәгез сезне тыңлап китик. (Нәтиҗә ясау.)
4 нче тукталыш – “Чишмәләрнең әһәмияте” (Слайд 13)
Без көн саен чәй кайната, аш пешерә, юына торган гап-гади суның искиткеч гаҗәеп тылсымлы сыйфатлары бар. Кеше организмының 80% судан тора. Тозы күп чишмәләр янында дәвалау үзәкләре ачканнар. Еллар үткән саен, кешеләрнең тормыш-көнкүреше яхшыра бара. Чишмәләр дә онытыла. Алар янына утыртылган агач-куаклар сындырыла,тирәсен мал-туар таптый. Ә шулай да чишмәләр исән кала! Чөнки изге күңелле, олы йөрәкле кешеләр дә бетмәгән бит әле. Алда исемнәре телгә алынган авылдашларыбыз бүгенге көндә бик саваплы эшләр башкара. Сез, укучылар, чишмәләрне саклап, тәртиптә тоту эшендә үзегездән өлеш кертәсез. Яшел яфраклар шаулап, чишмәләр челтерәп аккан ямьле урында яшәү нинди зур бәхет, нинди шатлык, сәламәтлеккә дә файдалы! Чишмәләребезне карап, тирәләрен чистартып тормасак, кошлар сайрап торган гаҗәеп урын җансыз, күңелсез, ташландык урынга әверелә. Мондый хәлләрне булдырмаска иде!
III. Йомгаклау өлеше.
- Укучылар, без алдагы сыйныф сәгатендә авылыбызның микротопонимикасын өйрәнүне дәвам итәрбез. Игътибарыгыз өчен рәхмәт.