Экология түгәрәге табигать дусларын барлый
Гөлнур БӘДГИЕВА,
Балтач районы Балтач урта мәктәбенең биология укытучысы
Башлангыч мәктәп – укучы шәхесе формалашуның башлангыч этабы. Әлеге чорда балада шәхси культураның нигезе салына башлый. Федераль дәүләт белем стандартларына (ФДБС) күчү чорында белем һәм тәрбия бирүдә яңа технологияләр, яңа нәтиҗәле алымнар куллану күпкырлы шәхес үстерүдә зур роль уйный. 
Бала кечкенәдән әйләнә-тирә белән кызыксына. Аның тирә-юньне танып белүе балалар бакчасында ук формалаша башлый. Ә инде башлангыч сыйныфта бала «Әйләнә-тирә дөнья» фәне белән очраша. Балаларның табигатьне танып белүе дәрес белән генә чикләнми. Ул дәрестән тыш вакытта да дәвам итә.
 2010 елдан башлап мәктәбебездә ФДБС кысаларында башлангыч сыйныф укучылары өчен, пилот режимы буларак, «Родничок» экология түгәрәге алып барыла башлады. Аның аерым программасын булдырдык. Әлеге программа үз төбәгебез елгаларын, күл, чишмәләрен, үсемлек, хайваннарын тирәнрәк өйрәнүне, экологик проблемалар белән танышуны, табигатьне, үз сәламәтлегеңне кайгыртуны, тормышның матурлыгын тоярга өйрәтүне күздә тотты. 
Түгәрәк эшчәнлеген төзегәндә мин түбәндәге принципларга таяндым:
1.	Туган якны өйрәнү принцибы. Ул табигатьне эмоциональ ысул белән кабул итүгә юнәлдерелгән. Әлеге принципны тормышка ашырганда шөгыльләрдә сәяхәт, шаяннар һәм тапкырлар бәйгеләре, уеннар, Сингапур методикасы алымнары, кыскасы, күмәк һәм тикшеренү юнәлешен таләп итә торган эш төрләре ярдәм итә.
2.	Кешене ярату (гуманлылык) принцибы.
3.	Интеграцияләү принцибы музыка, сәнгать, татар һәм рус телләре белән фән бәйләнешенә нигезләнә.
Түгәрәкнең девизын да булдырдык: «Туган ягыбыз табигатен сакла һәм ярат!» дип атала ул,
 Башлангыч мәктәп укучысы кызыксынучанлыгы, әйләнә-тирәне танып белүгә омтылучанлыгы белән аерылып тора. Ул аеруча практик шөгыльләрне ошата төшә. Табигатьне сөйләп кенә бала күңеленә сеңдереп булмый. Бала эшчәнлеккә үзе катнашканда гына, үз күзләре белән күреп, куллары белән тотып караганда гына үзе өчен ачышлар ясый һәм аны башкаларга да җиткерә.
 Шөгыльләрдә үзебез яшәгән җирлектәге һава, су, туфрак белән тәҗрибәләр куябыз. Бу тәҗрибәләр укучыга табигатьтәге матдәләр, ә иң мөһиме туган як табигатенең торышы турында нәтиҗәләр ясарга мөмкинлек тудыра. 
 Программада яшел суган, бүлмә гөлләрен үстерү, аларны тарату буенча да тәҗрибәләр каралган. Тәҗрибәләрне куйганнан соң баланың үз үсентесе булдырыла. Бу үсенте аның өчен бик әһәмиятле – ул аны тәрбияли, ярата, аның өчен җаваплылык хисе тоя.
 Табигатькә экскурсияләр үткәрү, эзләнү эшләрен оештыру балаларны эмоциональ яктан баета. Бу шөгыльләр балалар күңелендә аеруча истә кала. Экскурсияләрдән соң проект эшчәнлеген оештырып җибәрүне аеруча отышлы дип саныйм. Проектлау эшчәнлеге экологик түгәрәкнең тагын бер перспективалы юнәлеше булып тора. Экологик тәрбия бирүдә «Табигатьнең зарлану китабы», «Күреп белгән хайваннар рәсемнәре тупланмасы», «Агачны ботагыннан күреп бел», «Очкалак чәчәкләр» темасына эзләнү эшләре алып бардык. 
 Укучыларым «Табигатьнең зарлану китабы» проекты өстендә аеруча зур кызыксыну белән эшләде. Алар Шушма елгасының, Кара күлнең, аның янында урнашкан Ялтра урманының торышы турында мәгълүмат тупладылар, фотокүргәзмәләр өчен материал әзерләделәр. Проект эшчәнлегенең йомгаклау этабында үзләре үткәргән эзләнү нәтиҗәләре буенча чыгыш ясадылар. 
 Шөгыльләрдә табигый материалдан төрле эшләнмәләр төзү, рәсем ясау, табигатьтә үзеңне тиешле дәрәҗәдә тоту буенча шартлы билгеләр уйлау, экологик кагыйдәләр исемлеге булдыру укучыларда зур кызыксыну уятты.
Түгәрәк эшчәнлегендә өй эшләре эзләнү характерда булуы белән үзенчәлекле. Мәсәлән,
1.	Яшь эзтабарлар өчен өй эше. Син яшәгән урамда экологик тикшеренү уздыр. Урамның бөтен өлешендә дә экологик халәт уңайлымы? Тикшеренүләреңне «Родничок» экологик советына тәкъдим ит.
2.	Дару үләннәрен өйрәнүчеләргә. Нинди үсемлекләр дару үләннәре дип атала? Безнең төбәктә үсүче дару үләннәрен санагыз. Алар нинди авыруларга каршы файдаланыла?
3.	Әйтем, мәкаль, табышмак белүчеләргә. Китаплардан, өлкәннәрдән хайваннар, үсемлекләр, ел фасыллары турында әйтем, мәкаль, табышмаклар белеп килегез. 
4.	Музыка белгечләренә. Кайсы композиторлар табигатькә багышлап көй язган композиторларны ачыклагыз. Аларның нинди әсәрләрен беләсез?
Пилот режимы белән әлеге түгәрәк эшен башлап җибәргәндәге I сыйныф укучылары инде быел башлангыч сыйныфны тәмамлый. Бу вакыт аралыгында безгә мавыктыргыч, кызыклы юл үтәргә туры килде. Үткәргән шөгыльләрем кечкенә дусларым өчен дә файдалы булгандыр уйлыйм. Иң мөһиме: алар, һичшиксез, табигатьнең чын дуслары булачак!