Саф һавада хәрәкәт уеннары
Альбина САБИРОВА,
Казандагы 162 нче балалар бакчасының физик тәрбия бирү буенча инструкторы
Рузилә АБДУЛЛИНА,
Казандагы 162 нче балалар бакчасының өлкән тәрбиячесе
Хәзерге вакытта күпчелегебезнең әти-әниләре, бигрәк тә шәһәрдә яшәүчеләр бала чакта урамда саф һавада мавыгып, яратып уйнаган уеннарын (балчыктан ком сарайлары ясауларын; кызыксынып, гаҗәпләнеп кырмыска оялары күзәтүләрен; кош ауларга менгән песине күреп, агачка үрмәләүләрен һ.б.) бик сирәк исләренә төшерәләр. Бала тормышында уенның иң кирәкле бер чара булуын онытып, бу мәсьәләгә бик җиңел карыйлар, битараф калалар.
Өлкән кешенең тормышында эш, хезмәт төп урынны алып торган кебек, бала өчен уен шул ук дәрәҗәдәге мөһим роль уйный. Белгәнебезчә, уенның төрләре бик күп. Шул ук вакытта бары тик саф һавада оештырыла һәм кулланыла торганнары гына баланың үсешенә уңай йогынты ясый ала, аның психик һәм физик халәтен яхшырта, дикъкатен арттыра.
Хәзерге чор балаларның көнкүрешендә төп проблема – физик активлыкның югары дәрәҗәдә түбән булуы. Беркемгә дә сер түгел: яшь буын бүгенге көндә өйдә, балалар бакчаларында, мәктәптә күп вакытларын өстәл янында (телевизор карап, компьютерда шөгыльләнеп, китап укып һ.б.) уздыра. Һичшиксез, әлеге гадәт баланың физик һәм психологик үсешенә тискәре йогынты ясый, тулысынча ныгып җитмәгән организмының төрле функцияләре (сулыш алу, хәрәкәт итү, кан әйләнеше, азык эшкәртү һ.б.) бозылуына китерә.
Балалар саф һавада төрле уеннар уйнарга бик яраталар, шул ук вакытта уен хәрәкәт күнекмәләрен үстерүнең төп ысулы да булып торалар. Физик тәрбия бирүче инструктор һәм тәрбияченең төп бурычы – саф һавада хәрәкәт уеннарын оештыру өчен тиешле шартлар тудыру, аларны балаларга файда китерерлек һәм аларның кәефен күтәрерлек итеп оештыру. Бу төр уеннар, балалар төркем белән бергәләшеп башкарган очракта, аның гомуми үсешенә зур өлеш кертәләр: социаль (аралашу белү), эмоциональ (шатлана-шаяра белү) һәм интеллектуаль (аң-белем) сыйфатларын камилләштерәләр. Урамда, ачык һавада оештырылган уеннарның балага никадәр зур шатлык китерүе, яхшы кәеф һәм канәгатьләнү хисен бирүе –  мөһим фактор. Шул ук вакытта алар әйләнә-тирә дөнья, табигать белән таныша; тереклек ничек яши, аны ничек сакларга була дигән сорауларга җавап эзли.
Менә зарыгып көтеп алган җылы көннәр дә килеп җитте: урамда җылы, беренче яфраклар ачыла, яшел келәм булып үләннәр чыга. Бу вакытта һәм әти-әниләргә, һәм балалар бакчалары хезмәткәрләренә балалар белән ешрак саф һавада булу зарур. Әйткәнебезчә, актив уеннар баланың үсешенә һәм саләмәтлегенә уңай йогынты ясый. Эстетик тәрбия дә читтә калмый.
Кызганычка каршы, әти-әниләр актив хәрәкәт уеннарын (әйтик, “Әбәк”, “Куып тот”, “Буш урын”, скакалка, туп һ.б. предметлар кулланып эш итә торган) күпмедер дәрәҗәдә өнәп бетермиләр, чөнки алар баланың киеме пычрануын теләмиләр һәм имгәнүләрдән куркалар. Чынлап та, баланы чисталыкка, пөхтәлеккә өйрәтергә кирәк, ләкин бу тәрбияви чара аны уйнаудан мәхрүм итү хисабына башкарылырга тиеш түгел. Балага “акрын”, “тукта”, “йөгермә”, “ярамый” кебек сүзләрне урынлы куллану мөһим. Ә инде имгәнүләргә килгәндә, балаларның актив хәрәкәтләнү һәм уйнавын, һичшиксез, олылар (тәрбияче яки әти-әни) күзәтүе астында, аларның турыдан-туры катнашуында оештыру зарур. Бу төр уеннарның файдалы якларын гына түгел, ә зыян-зарарсыз булуын да исәпкә алырга кирәк. Бала җәрәхәтләнү алмасын өчен, уен башлаганчы ук, барлык куркынычсызлык шартлары булдырылырга һәм үтәлергә тиеш. Уен оештырылырга тиешле урынны җентекләп карап чыгу сорала, чөнки анда ватык пыяла кисәкләре, зур ташлар, агач төпләре яки ботак-чабаклар булмаска тиеш.
Һәр уенда көч кую, фикер йөртү, уйлау компонентлары урын ала. Уен балага я иҗади, я эстетик шатлык бирә яки җиңү сөенече китерә. Аның сәламәтлеге белән бер үк вакытта хәрәкәт органнары ныгый; йөгерү, сикерү, үрмәләү һ.б. күнекмәләре камилләшә; төрле актив хәрәкәтләр вакытында гәүдә торышы үзгәрә; инициатива, активлык, батырлык, ныклык, ориентлашу, чыдамлык кебек сыйфатлары арта. Шулай итеп уен, физик тәрбия чарасы буларак, бала организмының функциональ камилләшүенә, сәламәтлеге ныгуга, рухи яктан баюына китерә. 
Үзебезнең балалар бакчасында без ачык саф һавада түбәндәге уен төрләре актив кулланабыз: “Әбәкләшү”, “Песи һәм тычканнар”, “Куышлы”, “Дүртпочмак”, “Өченче артык”, “Төскә карап йөгерү”, “Диңгез дулкынлана”, “Сикереш”, “Аягыңа тидермә”, “Сызык уйнау” (“Классики”) һ.б.; резинка уены, туп белән уеннар (“Мин беләм биш исем”, “Кайнар бәрәнге” һ.б.); волейбол, футбол, пионербол, бадминтон һ.б.; велосипед һәм роликларда йөрү.
Мисал өчен: “Песи һәм тычканнар” уены.
Ике “тычкан” һәм “песи” сайлап алына. Калганнар, кулга-кул тотышып, түгәрәкләнеп баса. “Тычканнар” түгәрәк эчендә, ә “песи” читтә була. Түгәрәкләнеп баскан берәр бала кулын ычкындырып күтәргән очракта “тычкан” чабып читкә чыга, ә “песи” шул ук ысул белән түгәрәк эченә керә ала. “Песи”дә “сыр” (аның урынына тирәләп җирдә таратылгын төрле уенчыклар кулланыла) бар. “Тычканнар”, түгәрәктән йөгереп чыгып, “песи”не алдап, “сыр”ны урларга тиеш булалар (бер чыкканда, бары тик бер генә уенчык алырга мөмкин). “Тычкан”нар “сыр”ны урлап бетергән яисә “песи” ике “тычкан”ны да тоткан очракта уен тәмамлана, җиңүчеләр ачыклана.