САБАКТА ТУКЛЫКЛЫ МАТДӘЛӘРНЕҢ ХӘРӘКӘТЕ
(VI сыйныфта биология дәресе)
Лилия МАННАНОВА,
Арча районы Түбән Мәтәскә урта мәктәбенең I квалификация категорияле биология укытучысы
Максат. Укучыларга сабакта туклыклы матдәләрнең хәрәкәтен аңлату, сабак турындагы белемнәрне үстерүне дәвам иттерү, лаборатор эшләү күнекмәләрен камилләштерү. Балаларда табигатькә сакчыл караш тәрбияләү. 
Җиһазлау. «Үсемлектә матдәләрнең хәрәкәте» дигән видеофрагмент, буялган бәбәкләр, таблицалар, дәреслек, эш дәфтәре, лупа, препарат әзерләү пычагы.
Дәрес барышы.
I. Оештыру өлеше.
II. Белемнәрне актуальләштерү.
Укытучы. Укучылар, әйдәгез, үткән дәресләрдә алган белемнәрегезне кабатлап үтик. Мин сезгә табышмаклар әйтермен, ә сез шуңа җавап бирерсез һәм җавап турында белгәннәрегезне сөйләп бирерсез. Аннары тактага рәсемен беркетеп куярсыз. Сез әзерме? Алайса беренче табышмакны тыңлап үтик: «Ай үсә, ел үсә; үзе күзгә күренми».
Укучы. Тамыр. Тамырның күп санлы тармаклары тамыр системасын барлыкка китерә. Анда төп, өстәмә һәм ян тамырлар була. Тамыр системалары үзәк һәм чук тамыр системаларына бүленә. Тамыр ярдәмендә үсемлек туфракка берегә. Шулай ук тамыр туфрактан су һәм анда эрегән туклыклы матдәләрне суыра. Кайбер үсемлекләрдә төп тамыр һәм бәбәк нигезе туклыклы матдәләрне туплау урыны булып тора.
Укытучы. Икенче табышмакны тыңлап үтик.
Язын дөньяга килә, 
Көзен саргаеп үлә.
Укучы. Яфрак. Яфрак сабакта ян урын алып тора, ул яфрак җәймәсеннән һәм яфрак сабыннан тора. Күп кенә үсемлекләрнең яфрак сабы булмый – мондый яфраклар утырма яфрак дип атала. Яфраклар ике төркемгә бүленәләр: гади һәм катлаулы. Яфракта сулау, туклыклы матдәләр ясалу, суның парга әйләнү процесслары бара.
Укытучы. Тагын бер табышмакка җавап табыгыз: «Патша түгелмен – таҗым бар, кешеләргә бирер назым бар».
Укучы. Чәчәк. Чәчәкнең иң матур өлеше – аның таҗы. Алар ачык төстә була. Җимешлек һәм аны әйләндереп алган серкәчләр – чәчәкнең төп өлешләре. Серкәләнгәннән һәм аталанганнан соң җимщәннән җимеш һәм орлыклар үсә.
Укытучы. Ә менә киләсе сорауның җавабы нинди булыр икән? Яфракларны яктылыкка чыгара, үсемлекнең барлык өлешләре өчен терәк булып тора. Нәрсә ул?
              Укучы. Сабак. Сабак терәк ролен үти, үсемлекләрнең барлык өлешләрен тоташтырып тора, сабак буйлап су, минераль һәм органик матдәләр хәрәкәтләнә. Сабак шулай ук туклыклы матдәләрне туплау урыны булып тора.
            Укытучы. Ә хәзер, әйдәгез, барыбыз да бергә сабакның эчке төзелешен искә төшереп үтик әле. (Схема бирелә.)
III.  Дәреснең темасын һәм максатын аңлату.
Укытучы. Үсемлекләргә нормаль тереклек эшчәнлеге өчен аның барлык органнарына су һәм минераль матдәләр үтеп керергә тиеш. Барлык үсемлекләрдә дә үткәрүче тукымалар бар. Аларның кайберләреннән – су һәм анда эрегән минераль матдәләр, ә икенчеләреннән эрегән органик матдәләр хәрәкәт итә. Сабакның төп функцияләреннән берсе – матдәләрне  күчерү функциясе. Ул тамырлардан һәм яфраклардан үсемлекнең барлык күзәнәкләренә эремәләрне күчерүдән гыйбарәт.
Белгәнебезчә, туфрактан тамырлар суырган су һәм минераль матдәләр, шулай ук тамыр күзәнәкләрендә барлыкка килгән органик матдәләрнең судагы эремәсе үзагачның үткәрүче каналларына керә һәм тамырдан җир өсте органнарына күтәрелә. Әлеге матдәләрнең хәрәкәте үзагачның үткәрүче каналлары буйлап сабакта да дәвам итә. Тамырдан су һәм минераль матдәләр үсемлекнең башка органнарына ничек үтеп керүен түбәндәге тәҗрибәне ясап карасагыз, үзегез дә ышанырсыз. (Инструктив карта нигезендә лаборатор эш башкарыла, эш дәфтәрләренә теркәлә.)
Инструктив карта.
 Сабакта туклыклы матдәләрнең хәрәкәте.
1.	Юкә бәбәгенең аскы очын буялган суга тыгыгыз, ә икенче башыннан үзегезгә таба һава суырыгыз (2 – 3 тапкыр).
2.	Язу карасы кушылган суда торган бәбәкнең һәм алдагы тәҗрибәдәге бәбәкнең аскы очын препарат әзерләү  пычагы белән кисеп алыгыз. Лупа ярдәмендә аркылы кисемне җентекләп карагыз. Сабакларның кайсы катлавы буялган?
3.	Сабакларның буй кисемен әзерләгез. Аны лупа аша карагыз. Нинди катлау буялган? 
4.	Дәфтәрегезгә бәбәкнең аркылы кисемнәренең рәсемен ясагыз.      Рәсемдә сабакның язу карасына буялган катлавын төсле карандаш белән буягыз.
Укытучы. Укучылар, нинди нәтиҗә ясадыгыз?
Укучылар. Барлык кисемнәрдә үзагачның төсе үзгәрүен һәм аның кызыл төскә керүен ачыкладык.
Укытучы. Әйе, бу – үзагачның үткәрүче каналлары буйлап кызгылт суның күтәрелүен күрсәтә. Кабык һәм үзәк үз төсендә калган.
Укучылар, су һәм анда эрегән минераль матдәләр кайдан хәрәкәт итә? 
Укучылар.  Сабакның үткәрүче каналлары буйлап хәрәкәт итәләр.
Укытучы. Туфрактан тамыр суырган су һәм анда эрегән минераль тозлар үзагачның үткәргеч каналлары буйлап җир өсте өлешләренә күтәрелә. Үсемлек суның 1 процентын тотып кала, 99 процентын яфрак өслегеннән парга әйләндерә.  Көн саен карт имән агач яфраклары 600 л суны югалта.
Ә хәзер мин сезгә тагын бер тәҗрибә нәтиҗәсен күрсәтеп китәрмен. Яфраклы бәбәкнең кабыгын, түбәнге очына якынрак урыннан, боҗра ясап кисеп алдым һәм бәбәкне яктыга куйдым.
Яфракларда яктыда нинди процесс бара? 
Укучылар. Фотосинтез процессы.
Укытучы. Фотосинтез нәрсә соң ул?
Укучылар. Үсемлекләрнең һавадан туклануы, хлоропластларда яктыда су һәм углекислый газдан органик матдәләр ясалу процессы.
Укытучы. Әйе, укучылар, яфракларда яктыга фотосинтез бара. Шуның нәтиҗәсендә органик матдәләр ясала. Берникадәр вакыт узгач, кабыгы кисеп алынган боҗрадан өстәрәк сабакның юантыклануын  күрербез. Тәҗрибә нәрсә күрсәтә?
Укучылар. Боҗра өстендә сабакның юанаюы кабык күзәнәкләрендә органик матдәләр туплануын күрсәтә.
Укытучы. Ни өчен алар бәбәкнең аскы өлешенә кадәр барып җитә алмый? Бу сорауга җавап бирер өчен сабакның эчке төзелешен тагын искә төшерик әле. Әйтик, юкәр нинди өлешләрдән тора?  
Укучылар. Юкәрдә иләксыман көпшәләр бар.
Укытучы. Ә хәзер алда куелган сорауга җавап бирергә тырышыйк әле. Ни өчен органик матдәләр бәбәкнең аскы өлешенә кадәр барып җитә алмый?
Укучылар. Чөнки без, кабыкны кисеп, аның үткәрүче иләксыман көпшәләрен  кисеп алдык. 
Укытучы. Укучылар, димәк, безнең органик матдәләр эремәсе яфраклардан нәкъ менә әлеге иләксыман көпшәләр буйлап тамырларга уза икән. 
Шулай итеп, эремә хәлендәге органик матдәләр яфраклардан – юкәрнең иләксыман көпшәләре буйлап үсемлекнең барлык башка органнарына – тамырларга, җир асты бәбәкләренә, җир өсте бәбәгенең очына, чәчәкләргә, җимешләргә, орлыкларга тарала.
Органик матдәләр үсемлекнең туклануын һәм аларның яшь органнарының үсүен генә тәэмин итеп калмый, аның бер өлеше үсемлекнең төрле органнарында тупланып кала. (Укытучы кишер, борчак, бәрәңге, ашлык һ. б. күрсәтә. Берничә укучы кайбер яшелчәләрнең нинди  файдасы  булуы хакында  сөйли.)
(«Үсемлектә матдәләр хәрәкәте» дигән видеофрагмент карау.)  
IV. Дәрес материалын ныгыту. Йомгаклау.
Укытучы. Укучылар, ә хәзер, әйдәгез, «Эш дәфтәре»ндәге биремне йомгаклау эше итеп башкарыйк.
Су, минераль тозлар һәм органик матдәләр сабакның кайсы өлеше буенча хәрәкәт итә? 
Укучылар. Су – үзагачның үткәргеч каналлары буйлап, минераль тозлар – үзагачның үткәргеч каналлары, органик матдәләр юкәрнең иләксыман көпшәләре буйлап хәрәкәт итә.
Укытучы. Бик дөрес, укучылар. Ә хәзер, дәрестә алган белемнәрегезне тикшерү максатыннан, кечкенә генә тест эшләп үтик.
ТЕСТ.
1.	Үсемлекләрдә матдәләр хәрәкәте кайда бара?
а) күзәнәкләрдә һәм каналларда; 
ә) каналларда һәм иләксыман көпшәләрдә;
б) күзәнәкләрдә , каналларда һәм иләксыман көпшәләрдә.
2.	Үсемлекләрдә су һәм минераль тозлар хәрәкәте  ... бара.
а) күзәнәкләр  буйлап; ә) күзәнәкләр һәм каналлар буйлап; б) күзәнәкләр һәм иләксыман көпшәләр буйлап.
3.	Үсемлекнең яшел өлешләрендә синтезланган углеводлар ... барлык органнарга һәм тукымаларга күчә.
 а) иләксыман көпшәләр буйлап; ә) каналлар буйлап; б) үзагач җепселләре буйлап.
4.	Яфрактан тамырга ... транспортлана.
а) минераль матдәләр;
ә) углевод;
б) су.
5.	Органик матдәләр ... ясала. 
 а) яфракларда; 
ә) тамырда;
б) җимешләрдә.
Укытучы. Укучылар, ә хәзер иптәшегез белән эшләрегезне алмаштырыгыз да  тактада бирелгән җаваплар буенча тикшерегез.
Җаваплар.  1-б; 2-ә; 3-а; 4-ә; 5-а.
V. Өй эше. Дәреслектә бирелгән сорауларга җавап әзерләргә.